2013-ին, Քիրիլ Պատրիարքին բանբերը՝ հայր Չաբլին, յայտարարած էր թէ ապագայ Եւրոպան չի պատկանիր ո՛չ Լոնտոնին, ո՛չ Փարիզին, ո՛չ Պրիւքսէլին, այլ՝ Քիեւին, Մինսքին, Մոսկուային, Աթէնքին, Պուքարէստին, այս օրթոտոքս երկիրներուն՝ որոնք կեդրոնն են արեւմտեան քրիստոնէութեան։ Ան միտքը կը բացատրէր հետեւեալ բառերով. «Արեւմուտքը դաւաճանեց քրիստոնէական սկզբունքներուն, դաւաճանեց Եւրոպան, որ հիմնուած էր քրիստոնէական գաղափարներու եւ հռոմէական իրաւունքներու վրայ։ Մեր մշակոյթը պէտք չէ հետեւի Արեւմուտքին, որ տկար է կամքով, ոչ ալ արեւելքին, որ տկար է միտքով։ Մենք պիտի մէկտեղենք կամքը, միտքը, հոգեւորը եւ աշխարհիկը։ Մենք պարտականութիւնն ունինք աշխարհը փոխելու տասը տարուայ մէջ»։ Այս խօսքին վրայէն անցան երեք տարիներ, տակաւին կը մնայ եօթը։ Բայց այս ընթացքով տասն ալ շատ պիտի ըլլայ։ Կարելի՞ է որ եւրոպական գարունը կայանայ նոր Եւրոպայի մը ստեղծումով։

Եւրոպական երկիրներուն մէջ տեղի ունեցող քաղաքական ու տնտեսական եղծանումներն ու ճնշումները արաբական երկիրներուն մէջ պատահածներէն նուազ չեն ։ Բոլոր պայմանները կան որպէսզի ապստամբութիւններ սկիզբ առնեն։ Տեղի ունեցած ահաբեկչական գործողութիւններէն ետք, առաջին հերթին ի յայտ եկաւ ներկայութիւնը որոշ կուսակցութիւններու որոնց առաքելութիւնն է ըլլալ պահապաններ արեւմտեան արժէքներուն։ Շատ մը եւրոպացիներ վախ ունին իսլամական զանգուածէն, յատկապէս գաղթականներուն ժամանումով եւ ահաբեկչական յարձակումներուն աճումով։ Տնտեսական իրավիճակը Եւրոպայի մէջ երկրորդ կարեւոր շարժառիթն է ժողովրդային ապստամբութեան։ Հարաւային Եւրոպայի մէջ, օրինակի համար, գործազրկութեան մակարդակը պատմական աննախըն-թաց բարձր թիւ արձանագրած է երիտասարդներուն մօտ։ Բացի այդ, արդէն իրենց ցած աշխատավարձէն դժգոհ աշխատաւորները այժմ մրցակցութեան մէջ են գաղթականներուն հետ։ Այս բոլորին կողքին արդէն զգալի է անապահովութեան վիճակը որ կը տիրէ Եւրոպայի մէջ, ինչ որ երրորդ պատճառ մը կը հանդիսանայ ապստամբութեան։ Խուճապահար գաղթականներու դէպի Եւրոպա հոսքը արգելակելու ատակ ղեկավարներու պակասը լաւատեսութիւն չի ներշնչեր ։

Այս դրդապատճառները բաւարար են մտածելու համար «արաբականը» յիշեցնող «եւրոպական գարնան» մը մասին։ Արդարեւ, Եւրոպան հետզհետէ կը կորսնցնէ իր քրիստոնեայ ինքնութիւնը, կը հեռանայ աւետարանական արժէքներէն ու սկզբունքներէն, որոնց հիման վրայ կառուցած է իր օրէնսդրութիւնը։ «Կրօնական ազատութիւն», «մարդկային իրաւունքներ», «ժողովրդավարութիւն» կեղծ լոզունգները որոնցմով կը ներկայանան մարդիկ որպէս օրինակելի գաղափարներ, իրականութեան մէջ կը միտին քօղարկելու ոճիրները, որոնք կը գործուին Եւրոպայի տարածքին։ Եւրոպան այսօր կը գտնուի իր հարազատ ինքնութեան եւ անեղծ գոյատեւումին սպառնացող մարտահրաւէրներու դիմաց, որոնք կու գան խախտելու իր միութիւնը, այնքա՜ն փայփայուած «Եւրոպական Միութիւնը», որ կ՛երթայ դէպի քայքայում։ Վերջերս սպանական «Էլ Փաիս» թերթը սահմանեց Իտալիան որպէս «Եւրոպայի նոր հիւանդը»։ Եւրոպան ի՞նչ չափանիշով կը սահմանէ իր հիւանդագին կամ առողջ վիճակը։ Ո՞վ է այն առողջը որ հիւանդ կը դասէ ուրիշը։

Ս.Կ.

Ժողովները մեծ մասամբ ընդգրկեցին ներկայ պայմաններուն տակ Եկեղեցւոյ առաքելութեան դիմագրաւած դժուարութիւնները՝ Աւետարանի պատգամները ազդուօրէն հաղորդելու եւ գործնականացնելու համար, մանաւանդ արդի սերունդին մօտ, որ ժամանակի մտայնութեամբ տարուած, ենթակայ է հետզհետէ աւելի օտարանալու Եկեղեցւոյ աւանդած հարազատ պատգամին:

Յատուկ ուշադրութիւն տրուեցաւ ապագայ կղերին պատրաստութեան համար կատարուելիք աշխատանքին, հոգեւոր թէ ազգային կազմաւորման ծիրին մէջ, կիրարկելով արդի դաստիարակչական միջոցները, համապատասխան ընկերութեան կարիքներուն ու պահանջներուն:

Հետապնդելով Ողորմութեան Տարիի ծիրին մէջ Եկեղեցւոյ առաջադրած Նոր Աւետարանումի առաքելութիւնը, անհրաժեշտ դատուեցաւ յառաջ տանիլ համագործակցութիւնը կղերական ու աշխարհական դասերուն միջեւ, խորացնելու համար քրիստոնէական հաւատքի ճշգրիտ ըմբռնումն ու ապրումը այս քսանմէկերորդ դարին ներկայացուցած մարտահրաւէրներուն դիմաց:

Հայրերը գոհունակութեամբ նշեցին մօտալուտ լոյս ընծայումը կարգ մը հոգեշահ հրատարակութիւններու որոնք կը հային վերոյիշեալ նպատակներու իրագործումին. Եկեղեցւոյ մեծ Քրիստոնէականի Համառօտ մատեանը, աշխարհաբար առձեռն Սաղմոսարանը, որու պիտի հետեւին Չորս Աւետարանները: Նախատեսուած է նաեւ պատրաստութիւնը Հայ կաթողիկէ Եկեղեցւոյ պատմութեան, որուն համար կազմուելու վրայ է յատուկ յանձնախումբ մը, հմուտ կղերականներէ եւ աշխարհականներէ բաղկացած:

Շեշտուեցաւ, վերջապէս, անհրաժեշտութիւնը առաւելագոյն կերպով օգտագործելու հաղորդակցութեան միջոցները, յատկապէս արդիական լսատեսողական միջոցները եւ մամուլը, վերազարթնում մը յառաջացնելու համար մեր ժողովուրդին երիտասարդ խաւին մէջ, որ օր ըստ օրէ դեռ աւելի ենթակայ կը դառնայ հաւատքի ու բարոյականի թշնամի հոսանքներու քանդիչ ազդեցութեան:

Ժողովական հայրերը քննարկեցին նաեւ Ն. Ս. Ֆրանչիսկոս Սրբազան Պապին Հայաստան կատարած հովուական այցելութեան դրական արձագանգները, եւ ջերմօրէն գնահատեցին համամիութենական եւ սիրոյ պատկերը զոր անոնք տուին ժողովուրդին՝ զանազան հոգեւոր միջոցարումներու եւ հանդիպումներու առիթով:

Հայրերը՝ վերջապէս, իրազեկ Միջին Արեւելքի եւ յատկապէս Լիբանանի եւ Սուրիոյ քաղաքական անկայուն կացութեան, եւ բաժնելով այդ ժողովուրդներուն արդար մտահոգութիւնը ապագայի անորոշ վիճակի մասին, իրենց ձայնը կը միացնեն անոնց առողջ ու հայրենասէր տարրերուն կոչին` օր առաջ քաղաքական հանրօգուտ ու մնայուն լուծում մը գտնելու այս անհանդուրժելի կացութեան:

Սիւնհոդոսական հայրերը` ողջունելով հայ կաթողիկէ կղերն ու հաւատացեալները ի սփիւռս աշխարհի, կը հայցեն անոնց աղօթքները, որպէսզի ամենաբարին Աստուած, բարեխօսութեամբ սուրբ Աստուածամօր` յաջողութեամբ պսակէ սիւնհոդոսական աշխատանքները:

Զմմառ, 02 Սեպտեմբեր 2016

ԴԻՒԱՆ Հ. Կ. ԵՊԻՍԿՈՊՈՍԱՑ ՍԻՒՆՀՈԴՈՍԻՆ

Կենսագրական
«Արիւնով ալպանացի եմ, ազգութեամբ՝ հնդիկ, հաւատքով՝ կաթողիկէ կրօնաւորուհի, կոչումով՝ կը պատկանիմ ամբողջ աշխարհին, իսկ ինչ կը վերաբերի սրտիս՝ ամբողջովին կը պատկանիմ Սիրտ Յիսուսի»:

Մայր Թերեզայի կեանքը կարելի է ներկայացնել երեք հանգրուաններով՝

Ա. Մանկութիւնը (1910-1928)
Ծնած է 26 Օգոստոս 1910ին, Ալպանիոյ մէջ: Հօր անունն էր Գատէդ Տէ Նիքօլա, իսկ մայրը՝ Տրան: Հայրը կը զբաղէր շինարարութեամբ եւ դեղերու վաճառականութեամբ: Իր բուն անունն էր Ագնէս: Ան ունէր քոյր մը որուն անունն էր Աժ եւ եղբայր մը՝ Ղազար:

Հինգ ու կէս տարեկանին Ագնէս կ՛ընդունի առաջին Սուրբ Հաղորդութիւնը, իսկ 1916-ի նոյեմբերին, կ՛ընդունի սուրբ դրոշմի խորհուրդը:

Ագնէսի ծնողքը բարեպաշտ էին եւ միշտ օգնած են աղքատներուն: Ագնէս յաճախ կ՛ընկերանար իր մօրը երբ աղքատներու կամ որբերու պիտի այցելէր: Մայրը իր զաւակներուն միշտ կը խրատէր ըսելով. «Երբ բարիք մը պիտի ընէք, ըրէք այնպէս որ կարծէք քառ մը կը նետէք ծովուն մէջ»: Անոնք նաեւ յաճախ աղքատներ կը հրաւիրէին ճաշի իրենց տան սեղանին շուրջ:

Համաշխարհային առաջին պատերազմին, 1919ին, երբ Ագնէս 8 տարեկան էր, իր հայրը կը կորսնցնէ: Հօրը այս յանկարծակի մահը ընտանիքը կը մատնէ նիւթական դժուար կացութեան: Մայրը կարի խանութ մը կը բանայ, որպէսզի կարենայ զաւակներուն հոգ տանիլ: Ան նաեւ իր զաւակներուն հոգեւոր դաստիարակութիւնը կ՛ապահովէ, կը մղէ զիրենք ժողովրդապետական կեանքին մասնակցելու. Ագնէս երգչախումբի անդամ կը դառնայ, թատերական ներկայացումներուն կը մասնակցի: Այս մթնոլորտին մէջ, Ագնէս արդէն 12 տարեկանին կը սկսի մտածել իր կեանքը Աստուծոյ նուիրելու մասին: 6 տարիներ շարունակ կը մտածէ այս կոչումին մասին նախքան նորընծայարան յաճախելը: 17 տարեկանին Յիսուսեան վարդապետէ մը կը խնդրէ քննել իր կոչումը, որմէ ետք հաստատ քայլերով կը ներկայացնէ իր փափաքը իր մօրը, որ սիրով կ՛ընդառաջէ, հակառակ անոր որ եղբայրը կը հակառակի փափաքին:

Բ. Մայրապետական կոչումը (1928-1946)

29 սեպտեմբեր 1928-ին, 18 տարեկանին, կը մեկնի իր ծննդավայրէն, եւ կ՛ուղղուի դէպի Իրլանտա, ուր կը միանայ Տիրամայր Լորէթթօ առաքեալ մայրապետներուն, որ հիմնուած է 17-րդ դարուն: 6 շաբթուայ մէջ կը սորվի անգլերէն լեզուն: 1 դեկտեմբեր 1928-ին կը մեկնի Հնդկաստան որպէսզի իր նորընծայութիւնը կատարէ: Երբ 1929-ին կը հասնի Կալկաթա արագ տագնապ մը կ՛անցնէ տեսնելով աղքատութիւնը: 23 մայիս 1929-ին նորընծայ կը դառնայ եւ առաջին անգամ ըլլալով կրօնաւորուհիի զգեստները կը հագնի: 25 մայիս 1931-ին, ժամանակաւոր ուխտերը կը կատարէ եւ, հետեւելով սուրբ Կոյս Մարիամ աստուածամօր եւ սրբուհի Թերեզա մանկան Յիսուսի օրինակներուն՝ կ՛ընտրէ «Մարի Թերեզ» անունը: Ան պատմութիւն եւ աշխարհագրութիւն կը դասաւանդէ Կալկաթայի դպրոցին մէջ, 1931-էն 1937: 24 մայիս 1937-ին, իր մշտնջենաւոր ուխտերը կը կատարէ եւ ինքզինքը կը կոչէ «Քրիստոսի հարսը»: Այս վայրկեանէն կը կոչուի Մայր Թերեզա: 1944-ին տնօրէնուհի կ՛ըլլայ Սրբուհի Մարիամ վարժարանին, ուր կը դասաւանդուէր ընկերային գիտութիւնը:

Գ. Աղքատներու առաքեալը (1946-1997)
10 սեպտեմբեր 1946ին, երբ շոգեկառքով կ՛ուղղուէր Կալկաթայէն դէպի Տարժիլինկ, հասարակաց տարեկա

ն հոգեւոր կրթութիւնը կատարելու, կը լսէ կոչ մը, զոր կ՛անուանէ «կոչ մը կոչի մէջ»: Երբ կը փորձէր քնանալ կը լսէ ձայն մը որ իրեն կ՛ըսէր․- «Ծարաւի եմ»: Ան կ՛ըսէ. «Յանկարծ, յստակօրէն լսեցի Աստուծոյ խօսքը: Պատգամը յստակ էր՝ պէտք էի վանքէն դուրս գալ եւ օգնել աղքատներուն՝ իրենց հետ ապրելով: Հրահանգ մըն էր, պարտականութիւն մը, ստուգում մըն էր: Գիտէի ինչ պիտի ընեմ, սակայն չէի գիտեր ինչպէս»: Մայր Թերեզան կ՛աւելցնէ ըսելով թէ այս փորձառութիւնը Աստուծոյ սիրոյն յայտնութիւնն էր, որ կ՛ուզէ սիրել եւ կ՛ուզէ սիրուիլ: Հետագային՝ 1993-ին, նամակի մը մէջ դարձեալ կը խօսի այս փորձառութեան մասին ըսելով թէ Աստուած ծարաւի է մեզի:

Ոչ ոքի կը խօսի այս նիւթին շուրջ, այլ՝ լուռ կը մտածէ: Վերադարձին կը գրէ իր հոգեւոր հօրը, որ յիսուսեան էր՝ հայր Սելեսթ Վան Էքզեմ, թէ կ՛ուզէ ամէն բան ձգել. ան իր կարգին կը խնդրէ իրմէ որ լուռ մնայ եւ աղօթէ: Ժամանակ մը ետք, հոգեւոր հայրը կ՛իմացնէ տեղւոյն առաջնորդին, որ կը մերժէ գաղափարը: Մայր Թերեզան այս շրջանին կը հիւանդանայ եւ հիւանդանոց կը փոխադրուի բուժումի: Բուժումի օրերը առիթ կ՛ըլլան որպէսզի աւելիով խորացնէ իր մտածականնները նոր կոչումին մասին:

Միեւնոյն շրջանին, Հնդկաստանը կրօնական եւ ընկերային տագնապալի օրեր կ՛անցնէ: Մայրապետները օգնութեան կը կանչեն Մայր Թերեզան, որ անմիջապէս կը միանայ հասարակութեան` օգտակար դառնալու համար: Տեղւոյն Արքեպիսկոպոսը Վատիկանէն հրաման կը խնդրէ Մայր Թերեզային համար, որ մեկնի վանքէն, ուրիշ առաքելութեան մը համար: 8 Օգոստոս 1948-ին, Պիոս ԺԲ․Քահանայապետը հրաման կու տայ որ մէկ տարուայ համար մեկնի վանքէն: Յետագային, երբ Մայր Թերեզա կը սկսի իր առաքելութիւնը աղքատներուն հետ, Վատիկանը այցելու վարդապետ մը կը ղրկէ որպէսզի վկայութիւն տայ այս մայրապետին աշխատանքներուն մասին: Ան սկիզբը չի կրնար հանդուրժել միջավայրին, այդ աղքատ մթնոլորտին, որով կ՛ուզէ անմիջապէս գործերը աւարտել եւ վերադառնալ Վատիկան: Երբ կը հանդիպի Մայր Թերեզային՝ անոր հարց կու տայ ըսելով. «Դուն ո՞վ ես»: Մայր Թերեզան կը պատասխանէ. «Ես գրիչ մըն եմ Աստուծոյ ձեռքերուն մէջ, թող Ինք գրէ ինձմով այն ինչ որ կ՛ուզէ»: Այցելու վարդապետը երբ կը տեսնէ գործունէութիւնը եւ տքնաջան առաքելութիւնը մայրապետին, իր կեանքին մէջ արմատական փոփոխութիւն մը կատարելով, կ՛որոշէ չվերադառնալ Վատիկան, այլ՝ մնալ Կալկաթա, եւ Մայր Թերեզային հետ միասին ծառայել աղքատներուն:

Հիմնադիրը
Սրբազան Քահանայապետին օրհնութիւնը ստանալէ ետք, Մայր Թերեզա կը մեկնի վանքէն կապոյտով ճերմակ զգեստ մը հագած եւ գրպանը հնդկական 5 ոսկի: Ան կ՛երթայ Փաթնայի քոյրերուն մօտ, որպէսզի բժշկական դաստիարակութիւն ստանայ: 4 ամիս ետք կը բնակի փոքրիկ քոյրերուն մօտ: 21 դեկտեմբեր 1948-ին, կ՛որոշէ փողոցը դասընթացքներ կատարել աղքատ մանուկներուն. 10 օր չանցած պզտիկներուն թիւը 50-ի կը հասնի: Կը սկսի բնակարան փնտռել եւ շնորհիւ իր հոգեւոր հօրը, տան մը վերջին յարկը կը բնակի: Փողոցը ապրողներուն մաքրութեամբ կը զբաղի։ Անոնց օճառ կը բաժնէ եւ կը սորվեցնէ անոր գործածութիւնը: Դեկտեմբեր 1948-ին կը ծանօթանայ պելճիքացի օրիորդի մը՝ Ժագլին Տէ Տէքըրի, որ կ՛ուզէ իրեն նման ապրիլ: Սակայն հիւանդութեան պատճառով կը վերադառնայ Պելճիքա, եւ աղօթքներով կը շարունակէ կապ պահել քոյրերուն հետ: Մայր Թերեզան իր օրը կը սկսէր սուրբ Պատարագի մասնակցութեամբ, ապա իր վարդարանը ձեռքին ճամբայ կ՛ելլէր ծառայելու: Մի քանի ամիս ետք արդէն իր նախկին աշակերտուհիներէն շատեր կը միանան իրեն, անդամակցելու համար անոր հիմնած միաբանութեան: 1949 օգոստոսին, քահանայապետական հրամա-նագիրին ժամանակը վերջացած ըլլալով, եպիսկոպոսը խնդրագիր կը ներկայացնէ երկարաձգելու շրջանը: 7 հոկտեմբեր 1950-ին, պաշտօնապէս կը հիմնուի Սիրոյ Առաքեալներու Միաբանութիւնը, ունենալով իր կանոնագիրքը: Պօղոս 6-րդ Սրբազան Քահանայապետին հրամանով, Հռոմի մէջ առաքելութեան տուն կը բանայ, ապա նաեւ  տարբեր երկիրներու մէջ։ Անոնց թիւը այսօր կը հասնի մօտաւորապէս 703-ի, 132 երկիրներու մէջ: Իսկ մայրապետներուն թիւը կը հասնի այսօր 4690-ի: 

Յիշելու ենք թէ 1988-ին, Մայր Թերեզան կ՛այցելէ Հայաստան, օգնութեան հասնելու համար երկրաշարժի զոհերուն: Ան հանդիպում կ՛ունենայ Վազգէն Վեհափառին հետ: Հայաստանի մէջ կը հիմնուի «Սիրոյ Առաքեալներու» տունը, ուր մինչեւ օրս Մայր Թերեզայի օրինակին հետեւող մայրապետներ կը ծառայեն մեր ժողովուրդին: 1982-ին, Մայր Թերեզան Պէյրութ կը գտնուէր եւ պատերազմէն կը փրկէ 37 մանուկներ, որոնք դատապարտուած էին իսրայէլեան եւ պաղեստինեան ուժերուն միջեւ: Մեծապէս օգտակար կը դառնայ լքուածներու զանոնք ազատելով խեղճ ու սարսափելի վիճակէն եւ զիրենք փոխադրելով ապահով վայր մը:

Իր կեանքին վերջին տարիներուն, հակառակ հիւանդագին պայմաններուն, կը շարունակէ նախագահել միաբանութեան: 1997-ին, միաբանութեան նոր մեծաւոր մայրը կ՛օրհնէ, եւ վերջին անգամ ըլլալով կ՛այցելէ Յովհաննէս Պօղոս Բ․ Սրբազան Քահանայապետին, որմէ ետք կը վերադառնայ Կալկաթա եւ ժամանակը կ՛անցնէ աղօթքով, դասաւանդութեամբ եւ հիւրեր ընդունելով: Ան սրտի կաթուածներ կ՛ունենայ եւ ստամոքսի ուռ: Կ՛ենթարկուի գործողութեան: Բժիշկները յոյս չունէին որ յաջողի գործողութիւնը, որովհետեւ ան արդէն տկարացած էր: Մինչ գործողութիւնը կը կատարուէր, իր հոգեւոր հայրը մատուռ կ՛երթայ եւ կ՛աղօթէ հետեւեալը. «Ով Տէր, իմ առաքելութիւնս իր աւարտին հասած է, բայց Մայր Թերեզան տակաւին շատ բան ունի կատարելիք. ասոր համար կը խնդրեմ որ իմ կեանքս առնես եւ իրեն տաս»: Եւ այդպէս ալ կ՛ըլլայ: Հոգեւոր հայրը կը մեռնի, եւ Մայր Թերեզան ողջ առողջ կ՛ելլէ հիւանդանոցէն:

5 սեպտեմբերը իր երկրաւոր կեանքին վերջին օրը կ՛ըլլայ: Կէսօրուայ ժամը 2:30ին իր աչքերը կը փակէ, նոր կեանք մը սկսելու համար երկինքի արքայութեան մէջ: Հնդկաստանի կառավարութիւնը մեծաշուք յուղարկաւորութեամբ հողին կը յանձնէ Մայր Թերեզան: Անոր գերեզմանը շատ շուտ արդէն ուխտավայր մը կը դառնայ: Անոր մահուան երկու տարի չանցած Յովհաննէս Պօղոս Բ. Քահանայապետը անոր երանացման դատը կը բանայ: 19 հոկտեմբեր 2003-ին, երանելի կը հռչակուի Մայր Թերեզան:

Հոգեխօսութիւն
Մայր Թերեզայի կեանքն ու գործը կը վկայեն թէ ամէն ծառայութեան մէջ սէր կայ, եւ ամէն սիրոյ մէջ ուրախութիւն: Ան կ՛ըսէր թէ կարեւոր չէ թէ ինչ կ՛ընենք, այլ որքան սէր կը դնենք մեր ըրածին մէջ: Ինքնիր անձը կը նկարագրէր ըսելով թէ գրիչ մըն է Աստուծոյ ձեռքերուն մէջ: Երբ իրեն հարց կու տան թէ ինչպէս սկսած է իր առաքելութիւնը, ան կը պատասխանէ. «Դուռը բացի, ճամբան անտեսուած հիւանդ մը տեսայ, զայն տունս մտցուցի»: Անոր մտահոգութիւնն էր յարգել մարդուն արժանա-պատուութիւնը:

Երբ տակաւին նոր սկսած էր առաքելութիւնը՝ կ՛ապրի հաւատքի տագնապ մը, զոր կը կոչէ «խաւարը»: Տեսնելով աղքատներուն վիճակը, կը սկսի հեռանալ Աստուծմէ: Սակայն այս նոյն փորձութիւնը զինքը կը մղէ աւելիով մասնակցելու Քրիստոսի ծարաւին:

Մայր Թերեզան երբեք խտրութիւն չի դներ առաքելութեան մէջ: Ամէն անձ որ կը տեսնէ փողոցը լքուած, հիւանդ վիճակի մէջ, զայն կը փոխադրէ հիւանդանոց: Յաճախ կը կռուէր բժիշկներուն հետ որ ընդունէին իր հիւանդները: Սակայն երբ օր մը բժիշկը կը մերժէ ընդունիլ իր տարած հիւանդը, եւ այս պատճառաւ հիւանդը հիւանդանոցին դրան առջեւ կը մեռնի, ան կ՛որոշէ անձնական տուն մը ապահովել ընդունելու համար հիւանդները, որոնք շատ ծանր վիճակի մէջ են: Կ՛ուզէր բուժել զիրենք, նաեւ կ՛ուզէր որ անոնք արժանապատուութեամբ մեռնին: Հակառակ այս բոլորին, բժիշկները կը քննադատեն զինք ըսելով թէ ճիշդ բուժում չի տար հիւանդներուն: Ան կը պատասխանէ ըսելով թէ ինք բժիշկ չէ, ինք դեղ չի տար հիւանդներուն, ինք կ՛ուզէ ինքզինքը նուիրել անոնց, Աստուծոյ սէրը նուիրել: Պէտք է ըսել որ Մայր Թերեզան միշտ քննադատուած էր, որովհետեւ իւրաքանչիւր բարիք, զոր կը կատարէր՝ զայն կը նկատէին անձնական շահու համար կատարուած արարք մը: Այդ տան մէջ կ՛ընդունի ամէն տեսակ մարդիկ, ամէն կրօնքի պատկանող: Կը քննադատեն զինք կարծելով թէ մարդոց հիւանդ վիճակը կ՛օգտագործէ զանոնք քրիստոնեայ դարձնելու համար: Կը քարկոծեն տունը: Բայց ինք կ՛ըսէ թէ իւրաքանչիւր անձ կանչուած է ապրելու ինչպէս որ իր կրօնքը կը պահանջէ՝ քրիստոնեան` որպէս քրիստոնեայ, իսլամը՝ որպէս իսլամ եւ պուտիստը՝ որպէս պուտիստ: Կը պատահի որ օր մը ժողովուրդը որոշէ համախմբուիլ Մայր Թերեզային գործածած տան առջեւ զինք վռնտելու համար քաղաքէն եւ մինչեւ իսկ ի հարկին զինք սպաննելու: Անոնցմէ երիտասարդ մը համարձակօրէն կը մտնէ տուն վռնտելու համար Մայր Թերեզան եւ իրեն հետ եղող քոյրերը: Սակայն երբ կը տեսնէ սիրոյ ու ծառայութեան հոգին անոնց մէջ, դուրս գալով համախմբուած ժողովուրդին կ՛ըսէ. «Երբ մեր մայրերն ու քոյրերը այս կնոջ կատարածին կէսը ընեն, ես անձամբ զինքը դուրս պիտի դնեմ»: Ան կը մկրտէր միայն այն մանուկները, որոնք ամբողջովին լքուած էին եւ ծնողք չունէին, այսինքն մէկը չունէին որ իրենց մասին հարցնէ, եւ յայտնի չէր անոնց ծնողներուն կրօնական պատկանելիութիւնը:

Ան կը հիմնէ նաեւ որբանոց մը, եւ յետագային կը ծրագրէ Խաղաղութեան քաղաք մը շինել: 1965-ին երբ Պօղոս Զ․ Քահանայապետը կ՛այցելէ Հնդկաստան, իր ինքնաշարժը կը նուիրէ Մայր Թերեզային, որ զայն կը ծախէ ֆինանսաւորելու համար քաղաքին ծախսերը: Թերթերու մէջ յայտարարութիւններ կ՛ըլլան Մայր Թերեզայի գործունէութիւններուն մասին, եւ հետզհետէ նուիրատուութիւններ կը հասնին: Ան չընդունիր մեծ գումարները: Կը մերժէ վաճառականութեան գաղափարը, եւ կը նախընտրէ որ Աստուծոյ նախախնամութեամբ ապրին առաքեալները: Կը պատմուի թէ մանուկ մը երբ իր տան մէջ նստած, հեռատեսիլէն կը տեսնէ Մայր Թերեզայի հոգատարութիւնը աղքատ մանուկներուն, կ՛որոշէ երեք օրեր շարունակ շաքար չուտել, որպէսզի զանոնք նուիրէ այդ աղքատ մանուկներուն:

Մայր Թերեզան ամենուրեք կը հրաւիրուի իր առաքելութիւնը կատարելու: Նոյնիսկ իսլամ շրջանակներու մէջ: Եմէնի վարչապետը զինք կը հրաւիրէ որպէսզի մշակութային նիւթերու մասին խօսի «Ալ Հիւտայտայ»ի մէջ: Ան միշտ կ՛ըսէր թէ ամէն մարդ իրեն համար Քրիստոս մըն է: Իր կեանքն ամբողջ ապրեցաւ աղօթքով ու աղքատներու, լքուածներու, տառապեալներու, մուռացկաններու, հիւանդներու ծառայութեամբ: Ան իմաստաւորեց տառապանքի խորհուրդը եւ ամենապարզ միջոցներով օգնութեան հասաւ: 12 պատուոյ շքանշաններ ստանալէ ետք, 17 հոկտեմբեր 1979-ին, ան կ՛արժանանայ Նոպելի Խաղաղութեան Մրցանակին, եւ իր խօսքին մէջ կ՛ըսէ. «Ուրախ եմ որ կ՛ընդունիմ այս շքանշանը աղքատներուն անունով»: Շքանշանի յանձնումի հանդիսութենէն ետք կազմակերպուած ընթրիքը իրեն ի պատիւ ջնջել կու տայ եւ կը խնդրէ որ այդ գումարը տրամադրուի աղքատներուն: Ուժգին կը պայքարի վիժումի դէմ եւ իր ժպիտով կը դարմանէ ցաւերն ու արցունքները տառապեալին:

Իր սրբադասման առթիւ, Մայր Թերեզային եղբօր դուստրը, որ արդէն 70 տարեկան է, «Ռատիօ Վատիկան»էն հետեւեալ վկայութիւնը փոխանցեց. «Ան տրամադիր էր բոլորին, եւ միշտ կը թելադրէր առաջնահերթութիւնը տալ ընտանիքին, յաճախ ինծի կ՛ըսէր. «Նախ ընտանիքը, քու ընտանիքդ, այսինքն հետեւէ զաւակներուդ, հետեւէ ամուսինիդ, հոգ տար անոնց, տես զաւակներդ ինչ կ՛ընեն, ուր կ՛երթան»: Խաղաղ անձ մըն էր. երբ անոր աչքերուն նայէիր, կը զգայիր թէ ան կը տեսնէր քու սիրտդ: Մայր Թերեզան շատ կը սիրէր տուրմը, սակայն չէր ուտեր որովհետեւ զայն հարուստներու ուտելիք կը նկատէր, ըսելով թէ մեծ մասամբ այն անձերը որոնց կը ծառայեմ կարողութիւն չունին տուրմ ուտելու: Նուէրները զորս կը ստանար իրեն համար չէր վերապահեր, այլ՝ կը բաժնէր: Երբ տակաւին Ալպանիա կը գտնուէր, դաշնակ կը նուագէր, եւ իր բարեկամուհիներուն հետ ելոյթներ կը կազմակերպէր: Հայրս կ՛ըսէր թէ մօրաքոյրս իր մանուկ հասակէն կազմակերպող անձ մը եղած է»:

ՍԵՊՈՒՀ ՎՐԴ. ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

1950-ին Պիոս ԺԲ. Պապը խօսելով վերափոխման աստուածաբանութեան մասին կ՚ըսէր. «Վերափոխման տօնը մեզի ոչ միայն կը յիշեցնէ Սուրբ Կոյսին մարմնական անաղարտութիւնը, այլ այս սուրբ կինը յաղթեց մահուան իր մարմինը փոխադրելով երկինք որ զինքը պսակեց եւ փառաւորեց իր միակ զաւակին նման»:

Եկեղեցին կը ներկայացնէ մեզի Սուրբ Կոյսը ոչ միայն որպէս պաշտպանը մեր կեանքին եւ մեր հոգիներուն, այլ որպէս վստահելի այն կինը իր հաւատքով եւ փրչագործութեան խորհուրդով եւ Սուրբ Հոգիին միջոցաւ մեզի նուիրեց Յիսուսը որպէս բոլորիս Փրկիչը:

Սուրբ Կոյսը եղաւ այն առաջին քրիստոնեան որ կեդրոնը եղաւ մեղքի եւ շնորհքի, ինչպէս նաեւ Աստուծոյ սիրոյն եւ մարդուն պայքարին մէջ:

Մարիամը դարձաւ այն սրբուհին որ լեցուն էր Աստուծոյ շնորհքով եւ սիրով: Աստուծոյ կամքով դարձաւ նոր Եւան որ խոստացուած էր մարգարէներէն՝ ըլլալու Մայրը Փրկիչին որ պիտի միանար իր որդւոյն առաքելութեան մինչեւ Գողգոթայ եւ Խաչին յաղթանակը:

Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սուրբ Պապը կ՚ըսէր. «Որքան մեծ եւ յաղթական է հաւատքի հնազանդութիւնը որուն պատկերը կը տեսնենք Սուրբ Կոյսին կեանքին մէջ, այսպէսով ինք միացաւ կատարեալ ձեւով փրկչագործութեան առաքելութեան»:

Սուրբ Կոյսը առաջին վայրկեանէն հաւատարիմ մնաց իր հաւատքին միանալով այս առաքելութեան Սուրբ Հոգիին միջոցաւ: Յիսուսը աշխարհ բերելը ինքզինք պարտադրեց պատմութեան ընթացքին ըլլալու պայքարը սիրոյ հաւատարմութեան եւ պատմութեան խիստ տառապանքներուն. այս վիճակով աշխարհին կը ներկայացնէ Սուրբ Հոգիին ներշնչումը որ է նոր նամակը: Աւետարանը մեզի կը փաստէ թէ հաւատքի հնազանդութիւնը գործն է հոգիին: Քրիստոսի չարչարանքներէն եւ յարութենէն Սուրբ Կոյսը ունեցաւ երկնքի փառքը: Մարիամ այն փառքը պիտի չունենար եթէ չունենար խոնարհութիւնը եւ սէրը, եւ ասով յաղթանակը ունեցաւ շնորհիւ իր կրած կեանքին:

Ամէնքս կը փափաքինք աղօթել եւ խօսիլ Սուրբ Կոյսին հետ. մարդիկ աւելի մօտ կը զգան իրեն որովհետեւ հաւատարիմ եւ սիրելի անձ մըն է քանի որ միշտ մօտ է մեր ուրախութիւններուն եւ տխրութիւններուն: Սուրբ Վարդարանի ուրախ եւ տխուր խորհուրդները Քրիստոսի յաղթական դուռն է եւ մենք ուխտաւորներ ենք, կը քալենք Յիսուսի խօսքերուն ճամբուն վրայ, այսինքն շնորհքի եւ ներողամտութեան ճամբան առնելով:

Մեծացուսցէին մէջ կը տեսնենք համառօտութիւնը Սուրբ Կոյսին կեանքին` այսինքն աղքատին, խոնարհին եւ անօթիին օգտակար եւ մօտ ըլլալը:

Մեզի համար անհասկնալի պիտի մնայ Աստուծոյ այս յաղթանակը չար ոգիներուն եւ մահուան վրայ որովհետեւ Աստուած լռելեան ձեւով ուզեց մեզ փրկել եւ նոր շնորհքի մը մէջ մեծցնել: Բաժնենք իրեն հետ իր կամքին միութիւնը այսինքն որպէս Փրկիչ եւ կարեւոր ներկայութիւն մը մեր կեանքին մէջ:

Այսօր Սուրբ Կոյսը կը պսակուի Աստուծոյ կողմէն շնորհիւ իր հաւատարմութեան առանց տարակոյսի իրեն տալու փառքը եւ յոյսի կատարելութիւնը:

ՀԱՅՐ ԳԷՈՐԳ ԵՊԻՍԿ. ԱՍԱՏՈՒՐԵԱՆ

Աստուածային Պաշտամունքն ու Զոհակատարութիւնը Ս. Պատարագն է, Գոհութեան Խորհուրդը, որ մեր փրկութեան խորհուրդն է, զոր Յիսուս կատարեց խաչին վրայ:

Խաչեալին ինքնամատոյց Զոհակատարումը մշտաբորբոք հաւատքով դաւանելու եւ յարաճուն սիրով փառաւորելու համար՝ հայերս «Ս. Աստուած» երեքսրբեան սլացականը կ՚ուղղենք Ամենասուրբ Երրորդութեան Երկրորդ Անձին՝ Աստուածամարդուն, եւ ո՛չ՝ Եռանձնեայ Աստուծոյն, ինչպէս լատինածէս Եկեղեցին կ՚ընէ:

«Սուրբ Աստուած, Սուրբ եւ Հզօր, Սուրբ եւ Անմահ, որ խաչեցար մեզի համար, ողորմէ՛ մեզի» Երեքսրբենիով մենք կը գովերգենք Քրիստոսը՝ հռչակելով Անոր սրբութիւնը, հզօրութիւնն ու անմահութիւնը, ինչպէս նաեւ ընդունելով Անոր խաչելութիւնը:

Երիցս կրկնուած երեքսրբեան երգով մեր դրսեւորած գովքը, հռչակումն ու հաւատքը կը համադրուին Աստուծոյ ողորմութեան մեր արժանանալուն համար երեքկնած այս մէկ աղաչանքին մէջ.« Խաչեալ Փրկիչ, ողորմէ՛ մեզի»:

Աստուածային Ողորմութեան մէկ հոմանիշն է Աստուածային Քաղցրութիւնը, զոր պատարագիչը, իբր ներկայացուցիչը ներկայ հաւատացեալներուն, կը յիշէ «Ս. Աստուած»ին յաջորդող երկար աղօթքին մէջ.«Դուն, ո՜վ Տէր, ընդունէ՛ երեքսրբեան այս օրհնութիւնը մեղաւորներուս բերանէն եւ պահէ՛ մեզ Քու քաղցրութեամբդ»:

Յաջորդաբար կը խոստովանինք պատարագիչին հետ, թէ քաղցրագութ Աստուծոյ ողորմութեան կը պարտինք ներումը «կամայ-ակամայ» գործած մեր բոլոր յանցանքներուն, ինչպէս ալ մեր հոգիին, մտքին ու մարմնին մաքրութիւնը, բայց նաեւ Անոր ողորմութենէն ստացած եւ ստանալիք շնորհքը, «որպէսզի սրբութեամբ պաշտենք Տէրը մեր կեանքին բոլոր օրերուն ընթացքին», եւ այն՝ միշտ միջնորդութեամբ Ս. Աստուածածնին ու բարեխօսութեամբ բոլոր սուրբերուն:

Ս. Եկեղեցին, այսինքն՝ Քրիստոսի Խորհրդական Մարմինն ու Աստուծոյ Ընտանիքը կազմողներուս անհրաժեշտ են այս ներումը, ինչպէս նաեւ մեր արտաքին եւ ներքին սրբութիւնը, որպէսզի ըլլանք առաքեալներն ու խօսնակները Տիրոջ ողորմութեան եւ բարեգութ սիրոյն:

Այսպէս, Սրբազան Պապը կը սորվեցնէ, «Եկեղեցիին առաքելութիւնն է Աւետարանին բաբախուն սիրտն եղող Աստուծոյ ողորմութիւնն աւետել՝ զայն արծարծելով բոլորին սրտերուն եւ մտքերուն մէջ», բայց մանաւանդ զայն ապրելով բոլորին հանդէպ:

Դեռ աւելի: «Եկեղեցիին առաջնահերթ ճշմարտութիւնը Քրիստոսի սէ՛րն է: Եկեղեցին աղախինը եւ միջնորդն է դէպի ներումն ու ինքնանուիրումը տանող ա՛յս սիրոյն: Ուստի, ո՛ւր որ Եկեղեցին ներկայ է, հո՛ն Հօր ողորմութիւնն ալ յայտնի դառնալու է:… Հո՛ն, ո՛ւր քրիստոնեաներ կան, հո՛ն ամէն մէկը գտնելու է ողորմութեան ովասիս մը»:

Այս իմաստով, ինչպէս Սրբազան Պապը կը մէջբերէ Ս. Յովհաննէս Պօղոս Բ.ի խօսքը.«Եկեղեցին իր հարազատ կեանքը կ՚ապրի, երբ կը դաւանի ու կը հռչակէ ողորմութիւնը, որ ամենասքանչելի յատկանիշն է մեզ Ստեղծողին ու Փրկողին եւ մարդերը կ՚առաջնորդէ դէպի Փրկչին ողորմութեան աղբիւրը, որուն պահպանիչը եւ բաշխիչն է»:

Կը մաղթեմ ու կ՚աղօթեմ, որ Ս. Պատարագին հաւատարիմ մասնակցութեամբ ընդունիք շնորհքը՝ ստանալու, հասկնալու եւ ապրելու Տիրոջ ողորմութիւնը, որպէս զի իբր քրիստոսականներ դառնանք օրինակելի ու հաւատալի:

ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՅՈՒՆԻ

Փառք Աստուծոյ որ ի վերջոյ կարելի եղաւ յոռեգոյնը կանխել երկուստեք, թէ՛ ուժային կառոյցներուն եւ թէ՛ զինեալներուն կողմէ ցուցաբերուած ողջմտութեան շնորհիւ, ինչպէս կը թելադրէր Հանրապետութեան նախագահին կողմէ կատարուած այն հաստատումը թէ Հայաստանի մէջ հարցեր լուծել կարելի չէ զինու զօրութեամբ ու բռնութեամբ։ Բայց միաժամանակ հազար ափսոս որ այսպիսի ծանր փորձութիւն մըն է որ «եզրակացութիւններ կատարելու ժամանակը հասած» նկատել տուաւ։

Յուլիսի 17-ի առաւօտեան սկսած իրադարձութիւններուն եւ անոր ողբերգական հետեւանքներուն ժամանակագրութիւնը կատարելու հարկ չկայ։ Անոնք իրենց ամենայետին մանրամասնութեամբ ծանօթ են հայրենաբնակ եւ աշխարհասփիւռ մեր ժողովուրդին, որ անձկութեամբ ու խոր մտահոգութեամբ հետեւեցաւ դէպքերու զարգացումին եւ անհուն գոհունակութեամբ արձանագրեց անոնց աւարտը Յուլիսի 31-ի երեկոյեան՝ զինեալ խմբակի անդամներուն անձնատուութեամբ իշխանութիւններուն։ Աւարտեցաւ անընդունելի իրավիճակը, ինչպէս ըսաւ Հանրապետութեան նախագահը, բայց «ամբողջական հանգուցալուծման համար տակաւին կանուխ է» աւելցուց ան։ Անխուսափելի է, անշուշտ, գործուած հակա-օրինական արարքներու պատասխանատուներուն հաշուետուութիւնը օրէնքի առջեւ, «ամէն անձ պէտք է հաշիւ տայ իր արարքներուն համար միայն ու միայն օրէնքի առջեւ»։ Օրէնքի առջեւ հաշիւ տալու կանչուածներու շարքին անշուշտ պէտք է գտնուին նաեւ իրենց սանձարձակ ու բիրտ վերաբերումով (յատկապէս իրենց պարտականութիւնը կատարող լրագրողներուն հանդէպ) իրաւապահ կառոյցները վարկաբեկող ոստիկանները։ Յամենայն դէպս, որպէսզի այդ հանգուցալուծումը իրապէս վերջնական եւ ամբողջական ըլլայ, պէտք չէ սահմանափակուի եւ աւարտի արդէն համընդհանուր դատապարտումի արժանացած զինեալ արարքի պատասխանատուներու հաշուետուութեամբ, այլ պէտք է միաժամանակ նպաստէ յուլիսեան դէպքերուն ու անոնց հետեւանքով ստեղծուած ծանրակշիռ իրավիճակին ծնունդ տուած պատճառներու վերացման։ Այդ պատճառները բազմաթիւ են՝ քաղաքական, ընկերային, արդարադատական, տնտեսական, հովանաւորչական, չարաշահական։ Այս եւ ասոնց նման պատճառներն են որ հայրենալքումի կը մղեն ճարահատ քաղաքացիները։ Թերեւս ըսուի թէ ասոնց նման պատճառներ առաւել կամ նուազ համեմատութեամբ եւ ամէն մակարդակի վրայ գոյութիւն ունին տարբեր երկիրներու մէջ ալ, սակայն փախուստի չեն մղեր քաղաքացիները․ ինչո՞ւ։ Պարզ այն պատճառով որ այդ երկիրներուն մէջ քաղաքացին երբ կը պայքարի ի խնդիր ազնիւ ու արդար նպատակի մը, գիտէ թէ օրէնքին պաշտպանութիւնը կը վայելէ, օրէնքը ի զօրու է հաւասարապէս մեծին ու փոքրին՝ բոլորին հանդէպ, անձեռնմխելի ու անկաշառելի է։

Այդ պատճառներու վերացման ճանապարհին սկզբնաւորութիւնը ցոյց տուաւ նախագահ Սերժ Սարգսեան հանդիսաւորապէս հաստատելով որ «հասած է եզրակացութիւններ կատարելու ժամանակը» եւ շեշտելով արմատական փոփոխութիւններու հրամայականը։ Ան միաժամանակ հաստատեց խոստացուած փոփոխութիւններուն առաջնորդող քայլերը արագացնելու անհրաժեշտութիւնը։

Այս հանդիսաւոր խոստումին իրագործումով միայն կարելի պիտի ըլլայ քաղաքական վերնախաւի հակակշռին տակ գտնուող իշխանութիւններուն եւ հասարակութեան միջեւ յառաջացած խրամատը աւելի չխորացնել, փոխադարձ վստահութեան մթնոլորտ մը ստեղծել եւ ապագային հանդէպ հաւատք եւ յոյս ներշնչել, առանց որուն հնարաւոր պիտի չըլլայ արտագաղթին թափը արգելակել։

ՍԱՐԳԻՍ ՆԱՃԱՐԵԱՆ

Կարծեմ այս երրորդ կամ չորրորդ այցելութիւնս է Հայաստան։ Առաջին անգամ այցելեցի 2001-ին, երբ ընկերակցեցայ սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սրբազան Քահանայապետին, ճանչցայ այս հայկական հողը, եւ կարողացայ տեսնել հիմնականօրէն կաթողիկէ համայնքին իսկական վիճակը, այս փոքրիկ հասարակութիւնը, որու առաջին առաքելական վերակացուն (administrateur apostolique) եղաւ մխիթարեան վանականներէն՝ արհիապատիւ Ներսէս արք. Տէր Ներսէսեանը։ Առիթը ունեցայ նաեւ տեսնելու սուրբ Էջմիածինը եւ գնահատեցի բարեկամական մեծ հիւրընկալութիւնը Հայ առաքելական Եկեղեցւոյ։ Հետաքրքրական թուեցաւ ինծի, համամիութենական գետնի վրայ, տեսնել Քահանայապետի մը առաջին անգամ ըլլալով հիւրընկալումը Ամենայն Հայոցի բնակարանը, որովհետեւ Հայաստանի մէջ վատիկանեան դեսպանատուն չկայ, որով Քահանայապետին համար պէտք էր տեղ մը յատկացնել։ Նշելու ենք թէ սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Պապը մեծ հետաքրքրութիւն ունէր հայերուն հանդէպ, փափաքած է միշտ մօտէն ծանօթանալ անոնց, որովհետեւ Լեհաստանի մէջ, իր դպրոցական նստարանի ընկերը եղած է հայ մը, որ իր մէջ թողած է փափաքը ճանչնալու Հայաստանը։

Ուրիշ առիթով մը եւս Հայաստան գտնուեցայ, երբ արդէն Արեւելեան Եկեղեցիներու Կարդինալն էի. յատուկէն այցելեցի Կիւմրի, ուր նորակառոյց Մայր Տաճարին աշխատանքները արդէն սկսած էին. այցելեցի նաեւ Աշոցքի հիւանդանոցը, որ կառուցւեցաւ երկրաշարժէն ետք, յատուկ թելադրանքովը սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սրբազան Քահանայապետին։ Հերթականօրէն այցելեցի Մայր Թերեզայի քոյրերուն տունը, Երեւան, եւ զգացուած մնացի ձեր ժողովուրդին բարեսրտութենէն եւ ձեր երկրին յատկութիւններէն։ 2008-ին, որպէս ներկայացուցիչ Բենեդիկտոս ԺԶ. Սրբազան Քահանայապետին, առիթը ունեցայ ներկայ գտնուելու սուրբ Միւռոնի օծումին, որ տեղի կ՛ունենայ եօթը տարին անգամ մը։ Իսկ 2015-ին, որպէս ներկայացուցիչ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին, անգամ մը եւս ներկայ գտնուեցայ սուրբ Միւռոնի օծման, որմէ ետք օրհնութիւնը կատարեցինք նոր Մայր Տաճարին. հանդիպեցայ այս փոքրիկ հօտին հետ, որ հետզհետէ կ՛աճի արհիապատիւ Ռաֆայէլ արք. Մինասեանի ջանքերով։ Պատիւը ունեցայ նաեւ հանդիպելու Հանրապետութեան Նախագահին հետ, որ զիս պարգեւատրեց Բարեկամութեան Շքանշանով, զոր կը պահեմ որպէս մասունք պատուոյ եւ բարեկամութեան Հայաստանին հետ։ Դուն տեղեակ ես որ ես արժանթինցի եմ, որով այս ճանաչումը եւ բարեկամական մօտիկութիւնը Հայաստանի նկատմամբ Արժանթին գտնուած օրերէս ժառանգած եմ, եւ կը գնահատեմ հայ ժողովուրդին պատմութիւնը, անոր առանձնաշնորհեալ հարուստ մշակոյթը, այդ միւռոնօրհնէքը որ բացառիկ եւ գեղեցիկ արարողութիւն մըն է, եւ որուն ընդմէջէն մեր աչքերուն առջեւ կը տեսնենք այն ինչ որ պիտի դառնայ շնորհքի խորհրդանիշ, եւ պիտի բաշխուի եպիսկոպոսներուն եւ վարդապետներուն միջոցաւ բոլոր հաւատացեալներուն։

Ինչ կը վերաբերի Հայաստանի եւ Վատիկանի միջեւ յարաբերութիւններուն, բարեկամական աննախընթաց, առաւել եւս առատաձեռն արարք մը կը նկատեմ Վատիկանի մէջ հայկական դեսպանատուն մը հաստատելու նախաձեռնութիւնը ։ Նախապէս դեսպանատուն չի կար Վատիկանի մէջ, Հայաստանի դեսպանը կը մնար Փարիզ, ուրկէ կը հետեւէր Սուրբ Աթոռի իրադարձութիւններուն։ Իսկ Վատիկանի դեսպանը կը մնայ Թիֆլիս (Վրաստան), որ միեւնոյն ժամանակ նուիրակն է Հայաստանի։ Հայկական պետութիւնը ուզեց աւելի ջերմ յարաբերութիւններ կնքել Վատիկանի հետ, եւ ասոր համար չի բաւարարուեցաւ միմիայն Հռոմի մէջ հայկական դեսպանատունով մը, եւ՝ Վատիկանի մէջ ալ ուրիշ մը ունեցաւ։ Թերեւս այս արարքը պարզ նշան մըն է, սակայն հիմնուած է սրտագին յարաբերութիւններու, փոխադարձ յարգանքի եւ երկխօսութեան արմատներուն վրայ։

Միեւնոյն ջերմ յարաբերութիւնները կը գտնեմ նաեւ Հայ առաքելական եւ Հայ կաթողիկէ համայնքներուն միջեւ։ Ինչպէս որ տեղեակ էք, համայնավար շրջանէն ետք Հայ կաթողիկէ եկեղեցի գոյութիւն չունէր Հայաստանի մէջ, եւ շնորհիւ Վազգէն, Գարեգին Ա. Եւ Գարեգին Բ. Վեհափառ Հայրապետներուն, կարելիութիւն տրուեցաւ որ հայ կաթողիկէ եկեղեցին ներկայութիւն ունենայ Հայաստանի հողին վրայ։ Այս բոլորը ցոյց կու տայ թէ որքան բարեկամութեամբ տրամադրուած է հայ կաթողիկէ Եկեղեցին հանդէպ Հայ առաքելական Եկեղեցւոյ։ Այս յարաբերութիւնները աւելի հաստատ եւ ակներեւ դարձան 2015-ի ապրիլ 12-ի սուրբ Պատարագին զոր Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետը մատուցանեց Սուրբ Պետրոս Տաճառին մէջ։ Այս արարողութիւնը չի սահմանափակուեցաւ միմիայն կաթողիկէ ներկայութեամբ, այլեւ՝ ներկայ էին Գարեգին Բ. եւ Արամ Ա. Վեհափառները, առաւել եւս ներկայ էր Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահը։ Ուստի, բոլորը միասին կազմեցին մեծ խճանկար մը հայկական իրականութեան եւ անոնց միասնականութեան կաթողիկէ եկեղեցւոյ հետ։

Վսեմաշուք Կարդինալ, 29 ապրիլ 2015-ին ըսած էիք թէ ահաբեկիչները արդի Հեռովդէսներն են։ Ի՞նչ է ձեր կարծիքը մէկ կողմէն արաբական գարնան, եւ միւս կողմէն Միջին Արեւելքի մէջ քրիստոնեաներուն ներկայութեան մասին ։ Քրիստոս ի՞նչ կ՛ուզէ Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներէն։

Ցաւօք, ուրիշներու միջեւ տեղի ունեցող պատերազմը իր անդրադարձը կ’ունենայ նաեւ քրիստոնեաներու կեանքին վրայ եւ Միջին Արեւելքի մէջ քրիստոնեաներուն ներկայութիւնը հետզհետէ կը նուազի. քրիստոնեաները կը փախչին կա՛մ որովհետեւ ուղղակիօրէն հալածուած են եւ զոհ կ՛երթան իրենց հաւատքին՝ տալով իրենց կեանքը, կամ զոհ կ՛երթան ստիպողական պատճառներու։ Մտահոգութիւն պատճառող հարցական մըն է։ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին հետ միասին երբ կ՛ըսենք թէ Միջին Արեւելքը առանց քրիստոնեաներուն կը դադրի Միջին Արեւելք ըլլալէ, ոչ թէ որովհետեւ միայն մշակոյթը, մշակութային դիմագիծը եւ ինքնութիւնը այս երկիրներուն կ՛ընդգրկեն նաեւ քրիստոնեայ ներկայութիւնը, այլ՝ որովհետեւ քրիստոնեայ տարրը, քրիստոնեայ ներկայութիւնը, եւ քրիստոնեաներուն յատուկ պարգեւները կը ստեղծեն հաւասարակշռութիւնը միջին արեւելեան կեանքին մէջ. եւ այս ներկայութիւնը իսլամներուն համար խաղաղութեան, կայունութեան, համաձայնութեան, փոխըմբռնումի, երկխօսութեան նշան է։ Սակայն կորուստի մատնելով քրիստոնեաները, կ՛իրագործեն այս բոլորին բացակայութիւնը։ Քրիստոնեաներուն փախուստով նոր Միջին Արեւելք մը կը ստեղծուի, ուստի ամբողջ Եկեղեցին կ՛աղօթէ որպէսզի անոնք մնան, եւ կամ վերադառնան, կարողանան ապագային վերադառնալ։ Մեր փափաքն է որ այս յոյսը ունայն չըլլայ, որովհետեւ ինչպէս որ իրաւունքը կայ գաղթելու, իրաւունքը կայ նաեւ մնալու, իրաւունքը վերադառնալու, եւ կը մաղթենք որ ասիկա իրագործուի քրիստոնեաներուն համար որոնք փախուստ տալով լքեցին Միջին Արեւելքը։ Ակնյայտօրէն քրիստոնեաները զոհ կ՛երթան ահաբեկչութեան, եւ ցաւօք, ահաբեկչութեան մը՝ որ բացարձակապէս անընդունելի է իր բոլոր ձեւերուն մէջ, յատկապէս երբ հիմնուած ըլլայ կրօնական ահաբեկչութեան գաղափարին վրայ, եւ կամ Աստուծոյ անունով կատարուի, այն ինչ որ արդէն յստակօրէն եւ խստիւ դատապարտուած է քահանայապետներուն կողմէ եւ վերջերս՝ Ֆրանչիսկոս Քահանայապետին կողմէ։ Ի հարկէ միջազգային կազմակերպութիւնները ունին որոշ պարտականութիւն մը, չըսելու համար ստիպուած են պաշտպանելու քրիստոնեաները Միջին Արեւելքի մէջ, ոչ թէ միայն որովհետեւ անոնք դէմ կը հանդիսանան այս չարուժ ահաբեկիչներուն, այլեւ որովհետեւ քրիստոնեաները կը նուիրաբերեն եւ կու տան գործնական ապահովութիւն եւ պաշտպանութիւն հոն ուր կ՛ապրին։ Յուսանք որ կարելի դառնայ։

Անձամբ կը կարծեմ թէ յոյսի կայծ մը կրնայ ըլլալ զանգուածային այս բոլոր անկարգութիւններուն մէջ։ Երբ կը խօսուի արաբական գարնան մասին, ինծի համար, իմ անձնական ըմբռնումովս, կը մտածեմ արաբական գարնան մասին որպէս մարդկային գարուն, որ գարունն է մարդուն արժանապատուութեան, գարուն մը որ բոլորին կ՛ապահովէ գործ, տուն, առողջութիւն, դաստիարակութիւն, ամէն բան որ կրնայ մարդկային արժանապատուութեան նուազագոյն պայմանները հայթայթել։ Պէտք է պայքարիլ աղքատութեան դէմ, պայքարիլ խտրականութեան դէմ, մարդու շահագործման դէմ, մէկ խօսքով՝ ամէն տեսակի ստրկութեան դէմ, ապահովելու համար մարդուն հանգստութիւնը, աշխատանքը, դեղերը, յատուկ հոգատարութիւնը նաեւ մանուկներուն։ Բոլորս ալ հաւասար ենք օրէնքին առջեւ, այրեր եւ կիներ, եւ կարելի չէ որ ստրկութեան ենթարկուիս որովհետեւ փոքրամասն հասարակութեան մը կը պատկանիս։ Մենք՝ կաթողիկէներս կ՛ապահովենք ըստ օրէնքի կարելի եղած ամէն տեսակի միջոցները բոլոր անոնց՝ որոնք կու գան մեր երկիրները, եւ կը փափաքինք փոխադարձը մեր բոլոր քրիստոնեաներուն համար, որոնք տարբեր երկիրներու մէջ կը գտնուին, որովհետեւ անոնք ալ ինքնութեան պատկանելիութիւն ունին, նոյնիսկ եթէ փոքրամասնութիւնը կը կազմեն։

Թէ ինչ կ՛ուզէ Քրիստոս այսօր Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներէն, ես կը կարծեմ պատասխանը կը համառօտուի երկու բառերու մէջ, որոնք Միջին Արեւելքին յատկացուած Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ վերջին Սիւնհոդոսին ընթացքին շեշտուեցան՝ հաղորդութիւն եւ վկայութիւն։ Հաղորդութիւն՝ որովհետեւ մեզմէ իւրաքանչիւրը անձամբ հաղորդութեան մէջ է Աստուծոյ հետ, ինչ որ կը նշանակէ թէ կ՛ապրի իր անձնական քրիստոնէական կեանքը համապատասխանելով Աստուծոյ Խօսքին եւ Աւետարանի բոլոր արժէքներուն։ Եւ որովհետեւ մենք բոլորս հաղորդութեան մէջ ենք Աստուծոյ հետ, ինքնաբերաբար հաղորդութիւն մը կը ստեղծուի մեր շուրջիններուն հետ՝ հաղորդութիւն եպիսկոպոսներուն եւ վարդապետներուն միջեւ, հաղորդութիւն վարդապետներուն եւ հաւատացեալներուն միջեւ, եւ ամէն տեսակի հաղորդութիւն որ կը վերաբերի Եկեղեցւոյ կեանքին ներշնչուած Սուրբ Հոգիէն։ Այս հաղորդութիւնը կը գտնէ իր ուժը եւ արմատը մկրտութեան խորհուրդին մէջ։

Վկայութիւնը պէտք է մեկնի մեր, Աստուծոյ եւ մեր շուրջի եղբայրներուն միջեւ գտնուող հաղորդութենէն, որ քրիստոնէական ինքնութեան հիմքն է։ Ըլլալ վկաները Աստուծոյ սիրոյն մեր շուրջ գտնուող մարդոց հետ, ըլլան անոնք քրիստոնեայ հաւատացեալներ, կամ իսլամներ, պայման է որպէսզի Եկեղեցին շարունակէ ըլլալ կենսունակ ճշմարտութիւն մը, եւ ոչ թէ թանգարանի դեր ունենայ։ Քրիստոնէական մեր բոլոր աւանդութիւնները եւ ծիսական արարողութիւնները իրենց խորքը կը գտնեն հաղորդութեան եւ վկայութեան մէջ, որպէսզի քրիստոնեայ ներկայութիւնը ազդու ըլլայ բոլոր ժողովուրդներու կեանքին մէջ։

2015-ի ապրի 12-ին, Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետը Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առթիւ մատուցած սուրբ Պատարագին ընթացքին գործածեց «Ցեղասպանութիւն» բառը։ Իսկ ձեր ճամբորդութեան ընթացքին դէպի Հայաստան մաղթեցիք խաղաղութիւն եւ հաշտութիւն Թուրքիոյ հետ։ Ի՞նչպէս կրնանք ապրիլ հաշտութիւնը ժողովուրդի մը հետ որ ինք հաշտ չէ իր պատմութեան հետ։

Որպէս քրիստոնեաներ վստահ որ չենք կրնար անտեսել Աւետարանին էութիւնը, որ ներողամտութիւնն է եւ հաշտութիւնը։ Նոյնիսկ եթէ անցեալը մեզի անընդունելի եւ սարսափելի մեծագոյն տառապանք մը թողած է, մենք պէտք է մտածենք ոչ միայն անցեալի մասին, այլեւ ապագայի մասին, եւ այս ապագան, իմ կարծիքովս, պէտք է ըլլայ ապագայ մը որ անցեալէն մեկնելով կը ձգտի նոր աշխարհի
մը, որ պէտք է դրոշմուի եղբայրսիրութեան, հաշտութեան, երկխօսութեան հոգիով, ինչպէս նաեւ իւրաքանչիւրը կանչուած ըլլայ տալու այն ինչ որ Աստուած պարգեւած է այս երկիրներուն, այլապէս փայլուն ապագայ մը չեմ տեսներ։ Մենք կը հաւատանք Աստուծոյ, ինչպէս նաեւ իր ուժին եւ ամենազօրութեան, սակայն նաեւ պէտք է վստահինք մարդուն, որովհետեւ ան՝ որպէս պատկեր Աստուծոյ, պէտք է ըլլայ քաջ եւ արի։ Սրբազան Քահանայապետը իր վերջին նամակին մէջ համաշխարհային խաղաղութեան օրուան առթիւ յատուկէն անդրադարձաւ այս հարցին, ըսելով թէ մարդս ոչ թէ միայն քաջ պէտք է ըլլայ, այլ նաեւ խաղաղութեան արուեստագէտ եւ դերակատար, ունենայ քաջութիւնը հիմնելու նոր աշխարհ մը բոլորին հետ եւ բոլորին միջոցաւ, ինչպէս նաեւ մէկդի դնէ իշխանութեան, ընկճուածութեան եւ ատելութեան բոլոր մտածելակերպերը, որոնք անցեալին մէջ պէտք է մնան։

Սակայն հասնելու համար այս հաշտութեան չէ՞ք կարծեր թէ Թուրքիան նախ պէտք է ընդունի իր սխալը եւ վերադարձնէ բռնախլած բոլոր իրաւունքները։

Այս կէտը կախեալ է ժամանակէն։ Առաջին հերթին պէտք է համոզուինք թէ այսօրուան թուրքերը 1915-ի միեւնոյն թուրքերը չեն, երկու տարբեր սերունդներ են, որով ցաւալի անցեալը պէտք է վերածնունդ աւետէ այսօր, որովհետեւ բոլոր արժէքներով, զորս ունին հայ ժողովուրդը եւ թուրք ժողովուրդը, կրնան աշխարհաքաղաքական գետնի վրայ խաղաղութեան եւ հաշտութեան խթան դառնալ արեւելքի եւ արեւմուտքի միջեւ։ Պատմական բաժինը անպայմանօրէն կը հասուննայ ժամանակի ընթացքին, հետազօտութիւններով, մտորումներով, եւ այս ուսումնասիրութիւններուն եւ մտածումներուն հետեւանքը կրնայ լուսաբանել այդ ժամանակաշրջանին տուեալները եւ օգնել հաշտութիւն կնքելու։ Սակայն այս բոլորը իրականացնելու համար պէտք է ըլլաք քաջ, եւ պէտք է յառաջ երթալ, անցեալը պէտք չէ մնայ քօղարկուած։ Իմ կարծիքովս պէտք է յատուկէն կարեւորութիւն տրուի ժամանակին, որովհետեւ այդպէսով ամէն բան կը հասուննայ առանց որ նոյնիսկ մենք նկատենք, ինչպէս սերմը, որ կ՛իյնայ գետին, եւ կ՛աճի առանց որ մարդը տեսնէ, սակայն օր մը այդ սերմը պիտի ծաղկի եւ պիտի պտղաբերէ։

Վսեմաշուք Կարդինալ, 1997-ին, սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սրբազան Քահանայապետը Լիբանան իր այցելութեան ընթացքին, յայտարարեց թէ Լիբանանը միայն երկիր մը չէ, այլ՝ պատգամ։ Սակայն դժբախտաբար Լիաբանանը այսօր կը տառապի քաղաքական, տնտեսական, եւ առողջապահական տարբեր խնդիրներէ, եւ կարողութիւնը չունի լուծելու զանոնք։ Հակառակ այս բոլորին, արդեօք Լիբանանը տակաւին պատգամ մը ունի՞ փոխանցելիք աշխարհին։ Ի՞նչ է այս պատգամը։

Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սրբազան Քահանայապետը հնարեց այս բանաձեւը Լիբանանին համար զայն նկատելով «պատգամ» մը, որմէ ետք Բենեդիկտոս ԺԶ. Սրբազան Քահանայապետը ուրիշ արտայայտութիւն մը գործածեց ըսելով թէ Լիբանանը «գիտաշխատանոց» մըն է։ Այս երկու արտայայտութիւնները կ՛եզրակացնեն թէ Լիբանանը որպէս պատգամ եւ որպէս գիտաշխատանոց, երկխօսութեան վայր մըն է, ուր միասին կ՛ապրին տարբեր կրօնքի եւ քաղաքական գաղափարականի պատկանող մարդիկ, մաղթելով որ երբեք բաժանումներ չըլլան քրիստոնեաներու միջեւ։ Այս բառերը կամ արտայայտութիւնները, ինչպէս պատգամ կամ գիտաշխատանոց, կը նշեն թէ Լիբանանը կրնայ դառնալ երկիր մը ուր կրօնական, քաղաքական եւ ընկերային տարբերութիւնները չեն խախտեր իր միասնականութիւնը եւ կամ պատգամ մը ըլլալու իրականութիւնը, որով կրնայ օրինակ դառնալ միջին արեւելեան աշխարհին, որ կանչուած է որդեգրելու այն ինչ որ Լիբանանը ունի։ Ես պիտի աւելցնեմ սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ.ի եւ Բենեդիկտոս ԺԶ.ի բառերուն, այսինքն պատգամ եւ գիտաշխատանոց արտայայտութիւններուն վրայ, ըսելով թէ Լիբանանը նաեւ «տառապանք» է՝ յատուկէն ինծի համար, որովհետեւ ուժգին կը սիրեմ այս երկիրը։ Շատ անգամ դժուար է յաղթահարել տառապանքներուն, սակայն յոյսով ենք որ ասիկա կրնայ իրականանալ։

Վատիկանը ի՞նչպէս օգտակար կրնայ դառնալ Լիբանանին որպէսզի նախագահական ընտրութեան խնդրին լուծում մը գտնէ։

Վատիկանը ելքի ուղի մը չէ, որ բոլոր երկիրներու քաղաքական հարցերուն լուծում կը գտնէ. այսպիսի խնդրի մը լուծումը կը սպասուի իրաւասու ուժերէ, այսինքն՝ խորհրդարանէն։ Վատիկանը միշտ կ՛ըսէ թէ Լիբանանը կրնայ լուծումի հասնիլ եթէ գործադրէ իր սահմանադրական պարտականութիւնները։ Կը կարծեմ թէ կորսնցնել Լիբանանը մը նշանակէ բացարձակ եւ ընդհանուր խառնաշփոթութիւն ստեղծել ամբողջ Միջին Արեւելքի մէջ։

Այսօր Եկեղեցին մեզ կը հրաւիրէ ապրելու ողորմութիւնը։ Մենք՝ Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներս, ինչպիսի՞ կապ մը գտնելու ենք ողորմութեան եւ ահաբեկչութեան միջեւ, այսինքն՝ ինչպէ՞ ս կրնամ ապրիլ ողորմութիւնը ահաբեկիչներուն հետ, ինչպէ՞ս կրնամ սիրել զիրենք եւ ներել անոնց գործած ոճիրները։

Ահաբեկչութեան դէմ պէտք է պայքարիլ իրաւական միջոցներով, ապահովելով անվտանգութեան բոլոր պայմանները աշխարհի բոլոր երկիրներուն։ Ոչ թէ որովհետեւ ողորմած եմ պիտի երթամ ինքզինքս յանձնելու այս խենթերուն ձեռքը. ասիկա ողորմութիւն չէ։ Զինուորական ուժերու միջոցաւ է որ կը պայքարիմ անիրաւութեան դէմ, ահաբեկիչներուն դէմ, ինչպէս նաեւ ամէն բանի դէմ որ կը հակադրուի օրէնքին ու ողորմութեան։ Հոս կ՛ուզեմ անդրադառնալ դէպքի մը որուն մասին կը վկայեմ. Սրբազան Քահանայապետը հեռաձայնեց անձի մը որ սպաննած էր իր ծնողքը, եւ որ 25 տարիներ ետք, զղջալով ըրածին, ապաշխարեց եւ դարձի եկաւ։ Աստուծոյ ողորմութեան ժամանակը երբեք վերջ չունի։

Աւարտին, որպէս Արեւելեան Եկեղեցիներու Կարդինալ ի՞նչ կը պատգամէք մեզի։

Կ՛ուզեմ ձեր միջոցաւ ուղղել պատգամ մը յոյսի, մանաւանդ պատգամ մը որով կը մաղթեմ որ հաղորդութիւնը եւ վկայութիւնը շողան արեւելեան բոլոր Եկեղեցիներուն մէջ եւ բոլոր քրիստոնեաներուն մօտ։ Եթէ մենք միատարր ըլլանք մենք մեզի հետ, արդէն կատարած կ՛ըլլանք մեր այնքան կարեւոր առաքելութիւնը աշխարհի այս մասին մէջ, յիշելով միշտ որ ասիկա Քրիստոսի երկիրն է, ուր կը գտնուի նաեւ ամբողջ Սուրբ Պատմութիւնը, Սուրբ Գիրքը, եւ թէ հին կտակարանը իր վաւերականութիւնը գտաւ այս երկրին մէջ։

Հարցազրոյցը վարեց`
ՍԵՊՈՒՀ ՎՐԴ. ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

25 տարի առաջ` 1991 Սեպտեմբեր 2-ին Լեռնային Ղարաբաղի մարզային եւ Շահումեանի շրջանային խորհուրդներու համատեղ նիստը` բոլոր մակարդակի խորհուրդներու պատգամաւորներու մասնակցութեամբ, ընդունած է հռչակագիր ԼՂՀ հռչակման մասին` ԽՍՀՄ օրէնսդրական չափանիշներուն, ինչպէս նաեւ միջազգային իրաւական փաստաթուղթերուն մէջ ամրագրուած ժողովուրդի ինքնորոշման իրաւունքին համապատասխան:

Աւելի ուշ, օգտագործելով ինքնուրոյն հանրաքուէ իրականացնելու եւ սեփական պետական իրաւական կարգավիճակի մասին հարցադրման իրաւունքը, որ ամրագրուած է միութենական օրէնսդրութեան մէջ, ԼՂՀ ժողովրդական պատգամաւորներու խորհուրդը որոշում ընդունած է Հանրապետութեան անկախութեան մասին հանրաքուէ իրականացնելու շուրջ:

1991 Դեկտեմբեր 10-ին, ԼՂ-ի բնակչութիւնը հանրաքուէով ամրագրեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութեան հռչակումը:

Այսպիսով, նախկին Ատրպէյճանական ԽՍՀ տարածքին մէջ ձեւաւորուեցան երկու իրաւահաւասար պետական կազմաւորումներ` ԼՂՀ եւ Ատրպէյճանի Հանրապետութիւն:

Ստեղծուած իրավիճակը անսպասելի էր Ատրպէյճանի համար եւ 3 շաբաթ անց սկսաւ Պաքուի պատասխան գործողութիւնը:

1991 Սեպտեմբեր 25-ին Շուշիէն առաջին անգամ «Ալազան» տեսակի հրթիռներով ռմբակոծուեցաւ Ստեփանակերտը` սկսաւ արցախեան գոյամարտը:

Պատերազմի յորձանուտին մէջ հայերը միացիալ ուժերով ստեղծեցին հայոց ազգային բանակ, որ կը կազմէր մօտ 20-25 հազար:

Հայկական ուժերու վճռական գործողութիւններուն հակառակորդը չկարենալով դիմադրել եւ վախնալով աւելի ծանր կորուստներ կրելու մտքէն` զինադադար կը խնդրէ:

1994 Մայիս 12-ին Ատրպէյճան, Լեռնային Ղարաբաղ եւ Հայաստան կնքեցին հրադադարի համաձայնագիր:

Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեան, ԼՂՀ Նախագահ Բակօ Սահակեանի, Արցախի Հանրապետութեան հռչակման 25-րդ տարեդարձին մասնակցելու նպատակով Հայաստանէն ժամանած պաշտօնական պատուիրակութեան, արցախահայութեան եւ արտերկրէն ժամանած հիւրերուն հետ Ստեփանակերտի Վերածնունդի հրապարակէն առաւօտեան հանդիսաւոր քայլերթով այցելած են Ստեփանակերտի յուշահամալիր, ծաղկեպսակ դրած եւ յարգանքի տուրք մատուցած Արցախի անկախութեան համար զոհուած հայորդիներու յիշատակին: Սերժ Սարգսեան Արցախեան ազատամարտին զոհուածներու պանթէոնին մէջ ծաղիկներ տեղադրած է ազատամարտի նահատակներուն եւ ԼՂՀ Գերագոյն Խորհուրդի առաջին նախագահ Արթուր Մկրտչեանի շիրիմներուն:

Արցախի Հանրապետութեան 25 ամեակին առթիւ արտասանած խօսքին մէջ, նախագահ Բակօ Սահակեան ըսաւ մասնաւորաբար․-

«1991 թուականի սեպտեմբերի 2-ը շրջադարձային եղաւ արցախահայութեան կեանքին մէջ եւ փոխեց անոր պատմութեան ընթացքը: Մեր վճռորոշ ձայնը բարձրացնելով յօգուտ ազատ ու անկախ Արցախի` մենք ազգովին ձեռնամուխ եղանք պետականաշինութեան գործընթացին, սկսանք կառուցել ժողովրդավարական պետութիւն՝ միջազգային կանոններուն ու սկզբունքներուն համապատասխան:

Մեր ընտրած ուղին բարդ էր ու դժուարին: Արցախի ժողովուրդին արդար եւ օրինական պահանջին Ատրպէյճանը հակադարձեց բռնութիւններով ու կոտորածներով եւ սանձազերծեց արիւնալի պատերազմ: Մենք ստիպուած էինք զէնք վերցնել եւ ամէն գնով պաշտպանել մեր նորանկախ պետութեան ազատութիւնն ու անվտանգութիւնը, մեր ժողովուրդին խաղաղութիւնն ու անդորրը, մեր պատմական հողն ու իրաւունքները:

Այդ ծանր օրերուն, ինչպէս նաեւ հետագայ բոլոր տարիներու ընթացքին Արցախի կողքին էին Մայր Հայաստանը եւ Սփիւռքը: Աշխարհասփիւռ հայութեան գործուն աջակցութեամբ եւ ակտիւ մասնակցութեամբ մենք կրցանք պատուով յաղթահարել բոլոր փորձութիւններն ու դժուարութիւնները, յաղթանակ տարինք մեզի պարտադրուած պատերազմին մէջ եւ սկսանք շէնցնել ու զօրացնել բոլորիս համար թանկ ու նուիրական Արցախը, մեր Հայրենիքը»:

«Հայերն Այսօր»

Ներկայ գտնուեցան Ն. Ս. Պշարա Ռաի՝ Մարոնի Պատրիարքը համայն Արեւելքի եւ Անտիոքի, Յոյն կաթողիկէ Պատրիարք՝ Ն. Ս. Ղրիղորիոս Լահհամ, պապական նուիրակ՝ արհիապատիւ Կապրիէլ Քաչչիա, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Ն. Ս. Օ. Տ. Տ. Արամ Ա. Կաթողիկոսի ներկայացուցիչ՝ Լիբանանի Հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ եպս. Փանոսեան, վեր. Րաֆֆի Մսըրլեան, արհիապատիւ գերապայծառ տիարք, Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութեան եւ Հայ կաթողիկէ թեմական հայրեր, Անարատ Յղութեան Միաբանութեան առաքինազարդ քոյրեր, միաբանութիւններու մեծաւորներ եւ մեծաւորուհիներ, Հայաստանի Հանրապետութեան վսեմաշուք դեսպան՝ պրն. Սամուէլ Մկրտչեան, վսեմափայլ Նախարարներ եւ երեսփոխաններ, ՀՅԴ Լիբանանի Կեդրոնական Կոմիտէի ներկայացուցիչ՝ երեսփոխան Յակոբ Բագրատունի, յարգարժան պետական եւ զինուորական ներկայացուցիչներ, մեծարգոյ բարերարներ, դատական իշխանութեան գերագոյն խորհուրդի նախագահ՝ դատաւոր Ժան Ֆահտ, Ընդհանուր ապահովութեան ընդհանուր տնօրէն հազարապետ-զօրավար Ապպաս Իպրահիմի ներկայացուցիչ Էլի Մալեան:

Հանդիսութեան սկիզբը ՀԿՄ.ի շեփորախումբը հնչեցուց քայլերգներ, որուն յաջորդեց պատրիարքական «Կռունկ» երգչախումբի «Հրաշափառ Աստուած» շարականի երգեցողութիւնը, մինչ հոգեւորական դասը հանդիսաւոր թափօրով կ’ուղղուէր դէպի ամփիթատրոնի կեդրոնը զետեղուած՝ երանելի Մալոյեանի արձանը, ուր տեղի ունեցաւ յուշակոթողի քօղազերծումը: Ապա Գերերջանիկ Հոգեւոր Տէրը եւ Պատրիարք Հայրերը յաջորդաբար ընթերցեցին ամփիթատրոնի օրհնութեան աղօթքները:

Բարի գալուստի խօսք արտասանեցին Զմմառու դպրեվանքի նորընծաներ՝ եղբ. Գրիգոր Պօյաճեան (հայերէն) եւ եղբ. Կարօ Գլընճեան (արաբերէն):

Ապա, պատրիարքական «Կռունկ» եւ Լուէյզէի «Էն. Տի. Եու» Համալսարանի երգչախումբերը, ղեկավարութեամբ՝ մաէսթրօ դոկտ. էտի Թորիկեանի եւ մաէսթրօ դոկտ. Խալիլ Ռահմէի հանդէս եկան հոգեւոր եւ ազգային խմբերգներով, սեմֆոնիք նուագախումբի ընկերակցութեամբ:

Գեր. հ. Մովսէս վրդ. Տօնանեան արտասանեց հանդիսութեան պատգամը, որուն արաբերէն թարգմանութիւնը ընթերցեց գեր. հ. Մաշտոց վրդ. Զահթէրեան:

Ապա՝ Զմմառու միաբան հ. Ղազար վրդ. Պետրոսեան մեներգեց Կոմիտասի «Տըլէ Եաման» եւ «Panis Angelicus» երգերը:

Երեկոյթին հանդիսավարն էր ազնուափայլ տիկին Անի Եփրեմեան, որ բեմ հրաւիրեց Ռայի Պատրիարքը, որ իր ելոյթին մէջ ըսաւ յատկապէս. «Մենք` Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներս, կը նկատենք, որ մեր ներկայութիւնը Արեւելքի մէջ խիստ կենսական է, փոխադարձաբար կը նկատենք, որ իսլամութիւնը իր հարուստ ու բազմաբնոյթ արժէքներով անհրաժեշտութիւն է արաբական աշխարհին համար, պայմանաւ որ կասեցնէ ահաբեկչական կազմակերպութիւններու կողմէ Աստուծոյ եւ իսլամութեան անունով կատարուող բռնարարքները»։

Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետին ուղերձը կարդաց Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ եպս. Փանոսեան: Խօսքին մէջ ըսուած էր. «1915-ին՝ ցեղասպան թուրքը խտրութիւն չդրաւ հոգեւորականի, թէ աշխարհականի, այրի թէ կնոջ, մեծին թէ փոքրին միջեւ: Հարիւրաւոր հոգեւորականներուն կողքին նահատակուեցաւ նաեւ երանելի Իգնատիոս Արք. Մալոյեան: Ցեղասպանութեան զոհ դարձած նահատակներու հաւաքական սրբադասումը եւ Իգնատիոս Արք. Մալոյեանի «երանելի» հռչակուիլը մեր քրիստոնէական հաւատքը աւելի պիտի ամրացնեն ու նահատակներուն նկատմամբ մեր հաւատարմութիւնը աւելի խորացնեն»

Անտիոքի եւ համայն արեւելքի Յոյն կաթողիկէ համայնքի Կրեկորիոս Գ. Լահհամ Պատրիարքը, իր խօսքին մէջ յիշելով Հայոց ցեղասպանութեան նահատակները, ըսաւ, թէ անոնք հպարտութեան պսակ են Հայ Եկեղեցւոյ համար: Ան նշեց, թէ պէտք չէ վախնալ նահատակութենէն, պէտք է կրթուիլ ու կրթել գալիք սերունդները նահատակութեան եւ վկայութեան սկզբունքներուն հիման վրայ:

Ելոյթ ունեցաւ Լիբանանի մէջ պապական նուիրակ գերապայծառ Կապրիէլ Քաչչիա եւ ըսաւ թէ երանելի Իգնատիոս արք. Մալոյեանի արձանը կը խորհրդանշէ ժողովուրդ մը, զոր փորձեցին զգետնել, բայց չյաջողեցան, որովհետեւ հոգին կարելի չէ սպաննել: Հայկական խաչքարը յատուկ է հայ ժողովուրդին, որովհետեւ այնտեղ խաչը ծաղկած է, իբր վերածնունդ՝ խաչէն ու մահէն ետք:

Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկէ Հայոց Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքը նշեց, որ Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութիւնը նուիրական պարտականութիւն զգացած է ձեռնարկելու յուշակոթողի կառուցման ու նուիրման իր ծոցէն ելած ամէնէն արժէքաւոր անդամներէն մէկուն՝ երանելի Ինգնատիոս արք. Մալոյեանին:

Ամենապատիւ Հոգեւոր Տէրը ըսաւ. «Երանելի Մալոյեան երկինքէն թող հաճի ընդունիլ եւ օրհնել այս կառոյցը»:

Ապա, «Կռունկ» եւ «Էն. Տի. Եու.» երգչախումբերը միասնաբար մեկնաբանեցին «Թուպաուիոն մին շարքինա» եւ «Կիլիկիա» մաղթերգը:

Հուսկ՝ Պատրիարքական Փոխանորդ եւ Զմմառու վանքի մեծաւոր՝ գերպծ. հ. Գաբրիէլ թ.ծ.վ. Մուրատեան խօսք առնելով` նախ յատուկ շնորհակալութիւն յայտնեց բոլոր անոնց որ իրենց մասնակցութիւնը բերին այս գործին: Ան խոր յուզմունքով շնորհակալութիւն յայտնեց նամանաւանդ Զմմառու Տիրամօր, որուն շուրջ կը կեդրոնանայ իւրաքանչիւր միաբանի կեանքը, ապա՝ Զմմառու մայրավանքի ընդհանուր մատակարար եւ զոյգ դպրեվանքերու տեսուչ՝ հ. Բարսեղ վրդ. Պաղտասարեանին, որուն հետ այս ամփիթատրոնի կառուցման գաղափարը յղացան: Ան շնորհակալութիւն յայտնեց եւ յուշանուէրներով պատուեց երանելի Մալոյեանի արձանի քանդակագործ Րաֆֆի Ետալեանը եւ երանելի Մալոյեանի արձանը նուիրող Վարուժ Ներկիզեանը, ամփիթատրոնի ընդանուր ճարտարա-պետ Անթուան Ալամը եւ նուիրատու Անտրէ Էլիովիցը:

Աւարտին՝ ներկաներուն բաժնուեցաւ Երանելի Նահատակ Իգնատիոս Մալոյեանի կենսագրութեան գրքոյկը, չորս լեզուներով:

Հուսկ, հիւրասիրութիւն տեղի ունեցաւ վանքի մուտքի շրջափակին մէջ:

Զմմառ 10 օգոստոս 2016

Դիւան Զմմառու Մայրավանքի

Մեծաւոր Հայրը իր քարոզին մէջ անդրադառնալով օրուան խորհուրդին, ըսաւ. «21-րդ դարու այս դժուարին օրերուն, մենք պէտք է դիմենք Ս. Տիրամօր ամենահզօր բարեխօսութեան, որպէսզի հեռու մնանք կեանքի փորձութիւններէն: Զմմառու Տիրամայրը անսասան պահած է այս սուրբ վանքը երկուքուկէս դարէ ի վեր եւ պիտի շարունակէ իր հովանին տարածել մեր բոլորին վրայ: Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առիթով, Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութիւնը այս ամփիթատրոնը կառուցեց ի յիշատակ երանելի Իգնատիոս Մալոյեանին եւ նահատակ միաբաններուն: Այս կառոյցին կեդրոնը կանգնած՝ Երանելիին մեծղի արձանը թող ներշնչումի աղբիւր հանդիսանայ մեր բոլորին եւ օրինակ դառնայ մեզի, որպէսզի մենք ալ նոյն հաւատքով ապրինք: Ամէն օր կը տեսնենք ու կը լսենք մահ եւ աւերածութիւն, գաղթ ու սպանութիւն, ուստի չտկարանանք մեր հաւատքին մէջ, այլ ամուր եւ հաստատուն մնանք: Առ այս՝ մարդ արարածը իր մէջէն պէտք է հեռացնէ մեղքը, չարի արմատները եւ անմարդկային արարքները, որպէսզի վերադառնայ իր խղճի անդորրութեան ու խաղաղ կեանք մը ապրի»:

Պատարագի աւարտին՝ տեղի ունեցաւ աւանդական խաղողօրհնէքը եւ ապա յաւուր պատշաճի հիւրասիրութիւն կատարուեցաւ վանքի ներքնագաւիթը: Հուսկ, Ս. Աստուածածնայ Վերափոխման եւ վանքի անուանակոչութեան տօնին առիթով, հրավառութիւն կատարուեցաւ տօնական խանդավառ մթնոլորտի մէջ: