2016-ը, նման միւս բոլոր տարիներուն, եղաւ իւրաքանչիւր մարդ արարածի համար անակնկալներով լեցուն տարի մը: Ապրեցանք ուրախութիւնն ու տխրութիւնը, յաջողութիւնն ու ձախողութիւնը, առողջութիւնն ու հիւանդութիւնը, խաղաղութիւնն ու պատերազմը: Կը փորձենք էջ մը դարձնել մեր կեանքէն քաջ գիտնալով հանդերձ թէ այդ էջը չի կրնար չընկերանալ մեզի մեր կեանքին բոլոր տարիներուն ընթացքին, այնպէս ինչպէս երբ գիրքի մը էջը դարձնենք, այդ էջը կը մնայ տպուած ու հաստատուած գիրքին մէջ, եւ անոր բովանդակութիւնը՝ մեր մտքին մէջ:

Մեր կեանքը կ՛ապրինք նորութիւններ երազելով ու սպասելով: Գեղեցիկ է երազելը, հաճելի է սպասելը, եւ ամէն մարդ պարտական է, որպէս ճանապարհորդ, ուխտաւոր, ըլլալու միշտ սպասման վիճակի մէջ ու երազելու տրամադրութիւններով, գիտնալով հանդերձ որ կանչուած է իրագործելու ամէն օրը, ժամանակը, որուն մէջ գոյութիւն կ՛ունենայ, կ՛ապրի այս աշխարհի տարածքին:

Նորութիւն մը սպասելը կամ երազելը կը պահանջէ երկու հիմնական առաքինութիւններ: Առաջին հերթին՝ հաշտութիւնը, եւ երկրորդ՝ վստահութիւնը:

Յաճախ կը կարծենք թէ արտաքին աշխարհը աւելի ճշմարիտ է քան մեր ներքինը: Կը ստեղծենք պայքար մը երկուքին միջեւ. տարբեր տեսակի ընտրանքներու առջեւ կը գտնուինք: Նորութիւնը եւ կամ կեանքի իրագործումը հիմնականօրէն մեզմէ կը պահանջէ հաշտութիւն: Սակայն հաշտուիլ որո՞ւ հետ: Մեր շուրջիններո՞ւն հետ. անկասկած: Մեր անձերո՞ւն հետ. անպայման: Աստուծո՞յ հետ. վստահ: Հաշտուելու ենք նաեւ ամէն բանի հետ որ նոյնիսկ երբեմն մեզ կը վշտացնէ, կը տառապեցնէ, կը դժգոհեցնէ: Պիտի հաշտուինք կեանքին հետ, պիտի հաշտուինք մեր անցեալին հետ, պիտի հաշտուինք մահուան հետ, եւ պիտի հաշտուինք ժամանակին հետ: Կը դժգոհինք կեանքէն ու կը դիմենք մահուան, յուսալով որ անով վերջ պիտի դնենք մեր տառապանքին. բայց երբ մահուան մօտենանք, կը սարսափինք անկէ ու կ՛ուզենք կառչած մնալ կեանքին: Կը գանգատինք մեր անցեալէն աւելի կարեւորութիւն տալով մեր ապերախտութիւններուն ու տկարութիւններուն, արժեւորելու փոխարէն Աստուծոյ ներկայութիւնը մեր կեանքին մէջ: Իսկ ժամանակը միշտ պակաս իրականութիւն մը կը նկատենք՝ ժամանակ չունինք բանի մը, այնպէս որ վերջաւորութեան ոչ մէկ բան կ՛իրագործենք, որովհետեւ ոչ մէկ բանի ժամանակ կ՛ունենանք:

Երկրորդ հերթին՝ այս նորութիւնը մեզմէ կը պահանջէ նաեւ վստահութիւն: Վստահի’լ, որո՞ւ: Դժբախտաբար, շատեր իրենց յոյսը կը կապեն աստղերու մեկնաբանութիւններուն, ապագայի մասին գուշակութիւններ կատարող մարդոց, բախտի կամ ճակատագիրի գաղափարներուն: Կը պատմուի թէ օդանաւային ճամբորդութեան մը ընթացքին, սաստիկ վտանգի կ՛ենթարկուի օդանաւը, այնպէս որ ճամբորդները մեծ վախի կը մատնուին՝ լաց, պոռոց: Անկարելի կ’ըլլայ զսպել ներկաներուն յուսահատ զգացումները: Պաշտօնեաներէն մէկը կը նկատէ թէ օդանաւին վերջին նստարանին վրայ նստած պատանի մը երբեք վախի ու տրտունջի ձայներ չ’արձակեր: Ան մօտենալով պատանիին հարց կու տայ թէ արդեօք միւսներուն նման չէ՞ր վախնար որ օդանաւը իյնայ ու ինք մեռնի: Պատանին անոր պատասխան տալով կ՛ըսէ. «Ինչո՞ւ վախնամ երբ օդաչուն հայրս է»: Պատանին իր ամբողջ վստահութիւնը դրած էր իր հօր վրայ, վստահ էր որ հայրը զինքը շատ կը սիրէր, եւ պիտի չուզէր որ նուազագոյն վնաս մը անգամ հասնի իրեն: Հակառակ վտանգին, պատանին ապահով էր որ հայրը զինք ողջ-առողջ պիտի հասցնէ: Ուրեմն որո՞ւ վստահիլ: Վստահի՛լ Հօր՝ Աստուծոյ, որովհետեւ ինքն է մեր կեանքին օդաչուն, քաջ գիտնալով թէ նախորդ տարիներուն նման, այս տարի եւս պիտի ունենանք արցունքոտ ժամեր, ցաւի ու տառապանքի վայրկեաններ, ինչպէս նաեւ անշուշտ ուրախալի ու երջանիկ օրեր:

Միայն երբ հաշտուինք ու վստահինք կրնանք նորութիւն ակնկալել մեր կեանքին մէջ: Մեր Աստուածը անակնկալներու Աստուած է, նորութիւններու Աստուած է: Քրիստոսի սուրբ Ծննդեան առթիւ եւ նոր տարուան սեմին, մեր բոլորին մաղթանքն է որ Յիսուս Մանուկի ծնունդը ըլլայ, ինչպէս միշտ, յոյսի նշոյլ մը հաշտութեան ու խաղաղութեան ամբողջ աշխարհի: Մեր աղօթքը կը բարձրացնենք խնդրելով ամենաբարին Աստուծմէ որ դադրին պատերազմներն ու հալածանքները ամենուրեք, յիշելով յատուկէն Սուրիան, Իրաքն ու Եգիպտոսը։ Մեր սրտագին փափաքն է որ մեր Մայր Հայրենիքը՝ Հայաստանը ծաղկի ու բարգաւաճի, Արցախեան հիմնախնդիրները իրենց արդար լուծումը գտնեն, ջաւախքահայութիւնը յոյսի եւ լոյսի օրեր ունենայ, ինչպէս նաեւ Լիբանանը, յաւերժական մայրիներու այս չքնաղ երկիրը, վերագտնէ իր երբեմնի փառքի օրերը:

Շնորհաւոր Սուրբ Ծնունդ եւ Նոր Տարի:

Ս․ Կ․

Ճշմարտութի՞ւն իրապէս` այս անպատմելի եղելութիւնը, թէ առեղծուած, բարեպաշտ հոգիներու գիւտ, չըսելու համար միամիտներու զառանցանք:

Ապացոյց կ՛ուզուի, եւ իրաւամբ: Այդ դէպքէն երեսուն տարի ետք, այդ անզօր երեխան, իր հիւսն հօր կրպակին մէջ` ծածուկ, անշշուկ աշխատելէ ետք, պիտի յայտնուի մարդոց եւ պիտի յայտարարէ, թէ եկած է մարդկութիւնը փրկելու աստուածային դատավճիռէն, պիտի համարձակի նոյնիսկ հռչակել գալուստը նոր աշխարհի մը, որ վերիվայր պիտի ընէ մարդկութեան գոյավիճակը, աշխարհ մը, ուր սէրը օրէնքէն վեր պիտի դասուի եւ ողորմութիւնը արդարութեան տեղը պիտի գրաւէ, ուր խաղաղութիւն պիտի հաստատուի ո՛չ թէ զէնքի զօրութեամբ, այլ շնորհիւ փոխադարձ հասկացողութեան ու ներումի, իրարօգնութեան ու շինարար համակեցութեան:

Ծնունդը մեզի կը յիշեցնէ, թէ Անսահմանը, Յաւիտենականը, կամովին դարձաւ սահմանաւոր, մահկանացու, տկար, ենթակայ չարչարանքի ու մահուան, որովհետեւ այդպէս ուզեց Աստուծոյ կամքը, այդ էր պայմանը, որ մարդուն գործած ահաւոր մեղքը` իր ըմբոստութեամբ, համապատասխան ու արդար հատուցումը գտնէ: Դժուարաւ ըմբռնելի, բայց մեր հաւատքին մաս կազմող իրողութիւն է այս. այնքա՛ն մեծ էր մարդուն մեղքը, որ մարդկային կարողութենէն վեր էր անոր քաւութիւնն ստանալը. ուստի հարկ եղաւ, որ Աստուծոյ Որդին մարդանար ու զգենուր մահկանացու բնութիւնը ի՛ր իսկ արարածին, որպէսզի սկզբնական, կորսուած արդարութիւնը վերագտնէր իր տեղը մարդկութեան մէջ:

Քրիստոսի գալուստով աշխարհը կերպարանափոխուեցաւ. այն աստիճան, որ նոր շրջան մը հաստատուեցաւ մարդկութեան պատմութեան մէջ. ժամանակի, տարիներու թաւալումն իսկ նոր թուարկումի ենթարկուեցաւ, պատմութիւնը տարբեր դիմագիծ ստացաւ, գոցուեցաւ հին էջը եւ նորը բացուեցաւ տիեզերքի պատմութեան մէջ. Քրիստոսէ առաջ եւ Քրիստոսէ ետք. քրիստոնեան թէ այլադաւանը, հաւատացեալն ու անհաւատը ընդունեցին, թէ նոր իրողութիւն մը գոյացած է աշխարհի մէջ:

Եւ սակայն, ահա երկու հազար տարիներ անցած են Քրիստոսի գալուստէն ի վեր, եւ կը տեսնենք աշխարհ մը, որ թաւալգլոր կ՛ընթանայ, կարծէք ոչինչ պատահած ըլլար երկու հազար տարի առաջ: Մարդիկ կորսնցուցած են նոյնիսկ կեանքին իմաստը, նպատակը: Շատեր չեն գիտեր իսկ, թէ ինչո՛ւ աշխարհ եկած են եւ ո՛ւր կ՛երթան. կը կասկածին նոյնիսկ, թէ անդենական կեանք մը կայ, որ պիտի յաջորդէ այս անցաւոր կեանքին. որովհետեւ կ՛անգիտանան, թէ մարդը կենդանիներէն տարբեր էակ է` ստեղծուած ըլլալով Աստուծոյ պատկերին համեմատ, օժտուած հոգիով մը անմահ, որով կը զանազանուի անասուններէն:

Այս բոլորին պատճառը բացայայտ է. մարդը չի սիրեր լոյսը եւ կը խուսափի անկէ: Ո՛չ այն լոյսերէն, որոնք կը շողշողան հարուստ քաղաքներու պողոտաներուն երկայնքին, եւ աչքերը կը շլացնեն` զանոնք կուրցնելու աստիճան. այլ այն լոյսէն, որ միտքը, սիրտը, հոգին կը լուսաւորէ եւ ի յայտ կը բերէ ճշմարտութիւնը, սէրը, արդարութիւնը, աղբիւր ճշմարիտ խաղաղութեան եւ երջանկութեան:

Քրիստոս միա՛կ լոյսն է, որ կրնայ լուսաւորել մարդուն ուղին եւ իմաստաւորել անոր գոյութիւնը: Ա՛յդ կը հռչակէ Ս. Յովհաննէս, երբ կ՛ըսէ, թէ «Աստուծոյ Բանը, Խօսքը մարդ եղաւ եւ բնակեցաւ մարդոց մէջ»` իբրեւ Լո՛յսը աշխարհի. բայց շատեր չընդունեցին զինք, որովհետեւ ան կ՛ուզէր խաւարէն դուրս հանել զանոնք, մինչ իրենք կը մերժէին լոյսը, որ ի յայտ կը բերէ չար գործերը:

Ժամանակն է, որ հարց տանք մենք մեզի. այսօ՛ր ի՞նչ տեղ կը գրաւէ մեր ներկայ կեանքին մէջ այդ եղելութիւնը, որ կը կոչուի Ծնունդ Քրիստոսի: Կը հաւատա՞նք, որ ան Լոյսն է աշխարհի, Փրկիչը մարդկութեան: Բացի ուրախութեան, խրախճանքներու ու նուէրներու փոխանակումի առիթներէն, զորս կ՛ընծայէ Մարդացեալ Աստուծոյ գալուստը, որեւէ զգալի ազդեցութիւն կ՛ունենա՞յ ան մեր անհատական, ընկերային, հաւաքական, մանաւանդ քրիստոնէական կեանքին վրայ:

Ծնունդը լոյսի տօնն է: Այդ լոյսին, որ կը բխի մեր սրտէն, որ կը տարածուի մեր մերձաւորին թէ հեռաւորին վրայ, անխտիր: Այդ լոյսին, որ շողարձակումն է ճշմարիտ Լոյսին, Քրիստոսի, որ ըսաւ. «Ե՛ս եմ Լոյսն աշխարհի»: Լոյսի եւ խաւարի պայքարը աշխարհի սկիզբէն ի վեր գոյութիւնը ունի եւ պիտի շարունակուի, այնքան ատեն որ մարդիկ կան, որոնք կը նախընտրեն խաւարը լոյսէն: Մեզի կը մնայ ընտրել մին կամ միւսը: Քրիստոս կը հրաւիրէ մեզ, որ ըլլանք լոյսի առաքեալներ, որպէսզի նաեւ մե՛ր միջոցով աշխարհի վրայ տիրէ խաղաղութիւնը, սէրը եւ, ի վերջոյ, ճշմարիտ երջանկութիւնը:

Մեր աղօթքը կը բարձրացնենք դէպի Անոր, որ «այնքա՛ն սիրեց աշխարհը, որ իր Միածին Որդին տուաւ աշխարհին». մեր աղօթքը` անոնց համար, որոնք ձեռք առած են աշխարհի ղեկն ու անոր ճակատագիրը, յատկապէս` մեր մայր հայրենիքին, մեր սիրելի Լիբանանին ու տառապեալ Սուրիոյ ժողովուրդներուն, որոնք վճռական օրեր կ՛ապրին, մինչեւ որ լման խաղաղութիւն վայելեն, մեր բոլոր հոգեւոր առաջնորդներուն համար, որոնք սիրոյ ճամբան ցոյց կու տան իրենց յանձնուած հոգիներուն, վերջապէս բոլոր բարի կամքով լի մարդերուն եւ կիներուն, որոնք սիրով կ՛արձագանգեն հրեշտակներու երգին. «Փա՛ռք Աստուծոյ երկինքի բարձունքներուն մէջ եւ խաղաղութիւն երկրի վրայ` բոլո՛ր բարի կամքով մարդոց»:

Յիսուսի ծնունդը լոկ պատմական դէպք մը չէ, այլ անդրադարձ մը, ուր անցեալը, ներկան ու ապագան իրարու կը միանան:

Սակայն Յիսուս յայտնուեցաւ իբրեւ պարզ մարդու մը զաւակը` համեստ ու խոնարհ: «Երբ հասաւ ժամանակներուն լրումը, Աստուած ղրկեց իր Որդին, որ ծնաւ կնոջմէ, մտաւ Օրէնքի տակ, որպէսզի ազատագրէ օրէնքի հպատակները եւ մեզի պարգեւէ որդեգրութեան շնորհը» (Գաղ. 4, 4-5):

Յիսուս կը ծնի եկեղեցւոյ, ինչպէս նաեւ ամէն մէկուն սրտին ու կեանքին մէջ: Ան մաս կը կազմէ մարդկութեան պատմութեան: Ան մարդացաւ` մեզի վերստին տալու համար մեր հիմնական մարդկային արժանապատուութիւնը, զոր կորսնցուցինք Ադամի սկզբնական մեղքին պատճառով: Մեր հարազատ Յիսուսը ընտրեց խաչի եւ սիրոյ ճանապարհը, եւ առ ի հետեւանք, բարեսիրտ Հայրը իրեն շնորհեց ամէնէն վսեմ անունը:

Յիսուսի ծնունդին առիթով, նոր իմաստ մը կը յայտնուի մարդկութեան պատմութեան մէջ` վերածնունդը նոր եւ ընտիր մարդու մը, հեռու մեղքէն: Բեթղեհէմի մանուկով է, որ մենք կ’ըլլանք Աստուծոյ իսկական եղբայրներն ու բարեկամները: Մենք կը պարտինք այս աստուածային կապը պահպանել մեր առօրեայ կեանքին մէջ:

Ծնունդը, զոր կը տօնակատարենք, առիթ մըն է վերադառնալու Աստուծոյ, որ Իր միակ Որդին ղրկեց մեր կեանքը փոխելու համար: Այս տօնակատարութեան ու անոր նախապատրաստութիւններու շրջանին, ջանանք մեր մէջ հիւրընկալել Ան, որ կը փափաքի մեր սրտերուն մէջ հիմնել իր սուրբ տաճարը, ուր Ան շարունակ կը վերածնի` մեզ ստեղծելու համար ըստ Իր պատկերին եւ նմանութեան: Անոր նպատակն է մեզ տեղաւորել անդորր ու հանդարտ վայրի մը մէջ` մեզի լսելի դարձնելու համար Իր քաղցր ու սփոփարար խօսքերը եւ ուսուցումները:

Յիսուս կարողութիւնը ունի մեր սրտերը լեցնելու այնպիսի սիրով մը, որուն շնորհիւ կարող կ’ըլլանք մինչեւ իսկ ներելու մեր թշնամիին եւ սիրելու զայն իբրեւ մեր հարազատ եղբայրը:

Երբ Յիսուս ծնի, հրեշտակները երկինքի մէջ կ՛երգեն ովսաննաներ: Ցնծաբեր այս երգը մեր ականջներուն մէջ կը թնդայ, քանի որ մեր սրտերուն մէջ Անոր կեանքը կ’արմատանայ, Անոր ուրախութիւնը կը յայտնուի եւ Անոր Յարութեան բոցը կը փայլի:

Ինչպէ՞ս պիտի պատասխանենք Իր սիրոյն: Ինչպէ՞ս պիտի փոխադարձենք այդ սէրը: Ասիկա է խորագոյն իմաստը Ծնունդին: Եկեղեցին յաճախ կը հրաւիրէ մեզ Յիսուսէն սնանելու, Ինք` այդ խոնարհ մանուկը Բեթղեհէմի, որ աշխարհ եկաւ` ծնելով խեղճ մսուրի մը մէջ:

Ժամանակ տրամադրենք ներքին լռութեան` ընդունելու համար մարդկութեան ամէնէն սքանչելի Զաւակը: Այդպիսով, լաւագոյն նուէրը ընծայած կ’ըլլանք Յիսուս Մանուկին:

Երբ մարդիկ կ’ուզեն իրենց սէրը արտայայտել` ընդհանրապէս բարեգործութիւն կ’ընեն, ծառայութիւն մը կը մատուցանեն, կ’օգնեն ու կը մխիթարեն, կը ջանան բարեփոխել ընկերութեան անարդար պայմանները: Սակայն երբ Աստուած կ’ուզէ ցոյց տալ իր զօրութիւնը, յայտնել իր սէրը, չի դիմեր աչքառու գործերու, այլ կ’ըլլայ մարդ, մանուկ-մարդ, դրուած մսուրի մը մէջ, աղքատ, զրկուած, խղճալի: Ան «խենթ» սիրահարն է հոգիներու եւ չուզեց մեզմէ տարբերիլ, այլ եղաւ մեզմէ մէկը:

Մեր անձնական կեանքին մէջ այս դէպքը որքա՜ն կը գրաւէ մեր սիրտը, կամքն ու հոգին: Մսուրի մը առջեւ կանգնած յուզումի րոպէներէն ետք, ինքնամփոփ, յաճախ կը վերադառնանք մեր մտածումներուն, մեր սին ձգտումներուն, մեր տմարդի իղձերուն: Ս. Ծննդեան առիթով, արծարծենք մինչ այդ տկար ու պատեհապաշտ մեր հաւատքը: Մարդկութիւնը պէտք ունի հովիւներուն հաւատքին, պարզերու անապակ հաւատքին:

Տիրոջ հրեշտակին խօսքերը կը խրախուսեն մեզ Ծննդեան օրը եւ ամբողջ կեանքին համար` ըլլալու աւելի ճշմարիտ, աւելի մաքրասիրտ, աւելի երջանիկ: Թողունք, որ Տէրը ծնի մեր մէջ, թող իր ներկայութիւնը ձեւաւորէ մեզ իր պատկերին նման ու կարող դարձնէ սիրելու զինք ու զիրար` իր սիրով:

ԳԷՈՐԳ ԵՊԻՍԿ. ԱՍԱՏՈՒՐԵԱՆ
Օգնական Եպիսկոպոս Պէյրութի
Հայ Կաթողիկէ Թեմին

Հայրապետական թափօրը «Հրաշափառ» շարականի երգեցողութեամբ մուտք գործեց եկեղեցի եւ բարձրացաւ խորան: Առընթերակայ պատարագակիցներն էին Գէորգ ծ. վրդ. Եղիայեան եւ Րաֆֆի քհնյ. Յովհաննէսեան:

Յընթացս Ս. Պատարագին փոխանցած Սուրբ Ծննդեան իր քարոզին մէջ, Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքը դիտել տուաւ որ Քրիստոսի գալուստէն երկու հազար տարի ետք աշխարհը թաւալգլոր կ՛ընթանայ: Մարդիկ կորսնցուցած են կեանքին իմաստը եւ նպատակը: Շատեր չեն գիտեր իսկ, թէ ինչո՛ւ աշխարհ եկած են եւ ո՛ւր կ՛երթան. կը կասկածին նոյնիսկ, թէ անդենական կեանք մը կայ, որ պիտի յաջորդէ այս անցաւոր կեանքին, որովհետեւ կ՛անգիտանան, թէ մարդը անասուններէն տարբեր էակ է` ստեղծուած ըլլալով Աստուծոյ պատկերին համեմատ, օժտուած հոգիով մը անմահ, որով կը զանազանուի անասուններէն:

Ամենապատիւ Հոգւոր Տէրը իր քարոզին մէջ հաստատեց, որ Քրիստոս միակ լոյսն է, որ կրնայ լուսաւորել մարդուն ուղին եւ իմաստաւորել անոր գոյութիւնը: Ան ըսաւ, թէ Ծնունդը լոյսի տօնն է: Այն լոյսին, որ կը բխի մեր սրտէն, որ կը տարածուի մեր մերձաւորին թէ հեռաւորին վրայ, անխտիր: Այն լոյսին, որ շողարձակումն է ճշմարիտ Լոյսին, Քրիստոսի, որ ըսաւ. «Ե՛ս եմ Լոյսն աշխարհի»: Քրիստոս կը հրաւիրէ մեզ, որ ըլլանք լոյսի առաքեալներ, որպէսզի նաեւ մե՛ր միջոցով աշխարհի վրայ տիրէ խաղաղութիւնը, սէրը եւ, ի վերջոյ, ճշմարիտ երջանկութիւնը: (Ամենապատիւ Հոգեւոր Տիրոջ քարոզը ամբողջութեամբ էջ` 4-6)։

Յաւարտ Սուրբ Պատարագին, որուն ընթացքին ներկայ հաւատացեալները հաղորդուեցան Յիսուս Քրիստոսի սուրբ ու կենարար մարմինով եւ արեամբ, Ամենապատիւ Հոգեւոր Տէրը, շրջապատուած գերապայծառ, գերյարգելի եւ գերապատիւ հայրերով, ընդունեց շնորհաւորութիւնները Եկեղեցւոյ մէջ, իսկ այնուհետեւ եւ յաջորդող երկու օրերուն՝ Հայ կաթողիկէ պատրիարքարանի մէջ, ուր այցելեցին քոյր համայնքներու ներկայացուցիչներ, պետական, պաշտօնական եւ դիւանագիտական անձնաւորութիւններ, ինչպէս նաեւ միութենական պատուիրակութիւններ։

Այնուհետեւ, ժամը 10.30-ին, Ամենապատիւ Հոգեւոր Տէրը՝ իր շքախումբով ուղղուեցաւ Պքերքէ, փոխադարձելու համար Կարդինալ Պշարա Ռաի Պատրիարքին այցելութիւնը։ Իրեն վերապահուած ջերմ ընդունելութեան ընթացքին, Ամենապատիւ Հոգեւոր Տէրը իր շնորհաւորութիւնները եւ բարեմաղթանքները յայտնեց մարոնիթ Համայնքապետին, հոգեւորականներուն եւ համայն հաւատացեալներուն։ Ապա, երկու Համայնքապետերը փոխանակեցին լաւատեսութեամբ դրոշմուած իրենց տպաւորութիւնները երկրէն ներս արձանագրուած զարգացումներու մասին։ Անոնք շեշտեցին լիբանանցիներուն միասնականութեան կարեւորութիւնը՝ յաղթահարելու երկրին դիմաց ծառացող ամէն դժուարութիւն, ի խնդիր խաղաղ, յուսալի եւ բարգաւաճ ապագայի մը։

Ո՞րն է ասոր պատճառը։

Չափազանց խոնարհութիւ՞նը։ Վատիկանեան կարգ մը կարծրատիպեր ու փրոթոքոլ շրջանցելու յանդգնութիւ՞նը։ Բարենորոգչական գործելաո՞ճը։ Ողորմածութիւ՞նը։ Եկեղեցւոյ մեծ ու փոքր սպասաւորներէն ու ծառաներէն իրենց առաքելական կոչումին հաւատարմութեան խստապահանջութիւ՞նը։ Աղքատներուն եւ իրաւազրկեալներուն մօտիկութիւ՞նը։ Ընկերային արդարութեան եւ հաւասարութեան հետամտութիւ՞նը։ Մարդկային իրաւունքներու պահպանութեան նախանձախնդրութիւ՞նը։ Գաղթականներուն եւ իրենց հաւատքին համար հալածուածներուն հոգատարութիւն ցոյց տալու պահա՞նջը։ Պատերազմի հրձիգներուն ու զէնքի վաճառականներուն անխնայ խարանու՞մը։ Քաղաքական թուացող սակայն իրականութեան մէջ մարդկայնական դերակատարութիւ՞նը։ Անսեթեւեթ ճշմարտախօսութիւ՞նը։ Եւ այս բոլորը՝ օրուան Աւետարանի խորապատկերին վրայ։ Անկէ ներշնչուելով։

Դեռ կարելի է երկարել Ֆրանչիսկոս Պապին վայելած արտակարգ ժողովրդականութեան պատճառներուն շարքը։ Բայց անվարան կարելի է ըսել որ այդ շարքին գլուխը կը գտնուին անոր հանապազօրեայ քարոզներն ու խորհրդածութիւնները։

Հակառակ ընտրութենէն ի վեր արտասանած քարոզներուն եւ կատարած խորհրդածութիւններուն մրցանիշային գումարին, անոնք երբեք չկորսնցուցին իրենց գրաւչութիւնը, շահեկանութիւնն ու այժմէականութիւնը։ Անոնց հանդէպ ուշադրութիւնը երբեք չնահանջեց։ Անոր խօսքին ու խորհրդածութիւններուն ականջալուր մնացին ոչ միայն Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ, այլ ընդհանրապէս քրիստոնեայ, մինչեւ իսկ այլակրօն հաւատացեալները, պետական ու դիւանագիտական շրջանակները։ Անոր խորհրդածութիւններուն վրայ կեդրոնացած մնացին համաշխարհային լրատուամիջոցներուն եւ քաղաքական ու դիւանագիտական մարմիններուն լսափողերը։

Ինչո՞ւ։

Որովհետեւ ի խնդիր խաղաղութեան եւ աստուածապարգեւ ու քրիստոնէադրոշմ արժանավայելչութեամբ կեանքի մը անոր ամենօրեայ քարոզներն ու խորհրդածութիւնները, առանց հաշուելու պատգամները, յորդորակները, զանազան առիթներով արտասանած ճառերը եւ ունեցած ելոյթները, զինք տիրական ու մշտական ներկայութիւն դարձուցին բոլոր մակարդակներու վրայ եւ հասարակութեան բոլոր խաւերէն ներս՝ սկսեալ իր ընտրութեան յաջորդող առաջին օրը, 22 մարտ 2012-ին, Վատիկանի Տոմուս Սանթա Մարթայի մատրան մէջ մատուցած առաջին սուրբ Պատարագէն, որուն ներկայ եղան միայն Վատիկանի պարտիզպաններ եւ խումբ մը աշխատաւորներ։ Հանապազօրեայ այս Պատարագը եւ յընթացս անոր արտասանած քարոզը սկիզբը եղան աւանդութեան մը որ կը շարունակուի ցայսօր։

Որովհետեւ, ան իր սահուն լեզուով կատարած պարզաբանութիւններով եւ հաղորդականութեամբ Աւետարանը մատչելի ու հասկնալի դարձուց մարդոց։

Որովհետեւ ան՝ աւետարանական պատգամներուն, վկայութիւններուն ու առակներուն ընդմէջէ՛ն փնտռեց արդի հասարակութիւնը յուզող եւ ժամանակակից աշխարհին դիմագրաւած հարցերուն պատասխանները։

Որովհետեւ Ան խօսեցաւ բոլո՛ր մարդոց սրտերուն։ Իր խօսքով ու խորհրդածութիւններով գրաւեց մարդոց սրտերը եւ աշխարհին ուշադրութիւնը։

Իր խօսքին ընծայուած կարեւորութեան, ուշադրութեան, անոր գրաւչութեան ու ներգործութեան պատճառներու մասին La Civilta Cattolica պարբերականի տնօրէն՝ յիսուսեան հայր Անթոնիօ Սփատարոյին շնորհած հարցազրոյցի մը մէջ ՝ Ֆրանչիսկոս կ’ըսէ թէ ինչպէ՞ս կը պատրաստէ իր քարոզները։ Ան նախ կը բացատրէ քարոզի մը եւ դասախօսութեան մը միջեւ գոյութիւն ունեցող տարբերութիւնը։ «Քարոզը Աստուծոյ խօսքին ծանուցումն է, իսկ դասախօսութիւնը՝ Աստուծոյ խօսքին բացատրութիւնը։ Քարոզը հրեշտակ ըլլալն է, իսկ դասախօսութիւնը՝ բժիշկ»։

Նշելով որ իր իւրաքանչիւր քարոզը կը կարօտի օրուան մը հոգեւոր պատրաստութեան, «կը սկսիմ նախորդող օրուան կէսօրին – կ’ըսէ ան։ Կը կարդամ յաջորդ օրուան նիւթերը եւ ընդհանրապէս կ’ընտրեմ երկու ընթերցուածներէն մէկը։ Ապա բարձրաձայն կը կարդամ ընտրածս հատուածը։ Կարիքը կը զգամ բարձրաձայն լսելու խօսքերը։ Եւ տետրակին մէջ՝ զոր կ’օգտագործեմ, կ’արձանագրեմ այն խօսքերը որոնք ամէնէն աւելի կը յուզեն զիս (…)։ Ապա, օրուան մնացած ժամերուն, խօսքերը ու միտքերը կ’երթան ու կու գան, մինչ կ’ընեմ այն ինչ որ պէտք է ընեմ, այսինքն կը խորհրդածեմ, կը մտածեմ եւ կ’ըմբոշխնեմ իրերը։ Որոշ օրեր, սակայն, երեկոյեան կը հասնիմ եւ ոչինչ կու գայ միտքս, գաղափար մը անգամ չեմ ունենար յաջորդ օրը ըսելիքիս մասին։ Այն ժամանակ կ’ընեմ այն ինչ որ կ’ըսէ սուրբ Իգնատիոս. «Կը պառկիմ մտածկոտ։ Երբ արթննամ, ներշնչումը կու գայ անմիջապէս»։

Իսկ Աւետարանի ուրախութեան մասին իր շրջաբերական նամակին մէջ, Պապը կը յիշեցնէ լաւ քարոզի մը յատկանիշերը եւ կը շեշտէ քարոզ մը լաւապէս նախապատրաստելու կարեւորութիւնը, «որովհետեւ հովիւի խօսքին ընդմէջէն Աստուած է որ կը խօսի իր ժողովուրդին»։ Ան կը թելադրէ բաւարար ժամանակ տրամադրել այս պարտականութեան, ի հարկին նուազ ժամանակ տրամադրելով կարեւոր ուրիշ պարտականութիւններու։ «Պէտք է վստահ ըլլանք որ ճիշդ ձեւով կը հասկնանք մեր կարդացած խօսքերուն նշանակութիւնը – կը գրէ ան։ Որովհետեւ պիպլիական պատճէնը զոր կ’ուսումնասիրենք երկու կամ երեք հազար տարեկան է։ Անոր լեզուն մեր այսօր օգտագործած լեզուէն շատ տարբեր է։ Պէտք է յատուկ ուշադրութիւն ընել բառերուն որոնք կը կրկնուին։ Պէտք է գլխաւոր պատգամը վեր առնել եւ ոչ թէ մանրամասնութիւնը»։

Ապա Պապը քարոզիչին կը յորդորէ մտիկ ընել ժողովուրդը՝ իմանալու համար այն ինչ որ հաւատացեալները կ’ակնկալեն լսել եւ խօսիլ պարզ լեզուով, որպէսզի հասկնալի ըլլայ անոնց կողմէ որոնց կ’ուղղէ իր խօսքը։ «Յաճախ կը պատահի որ – կ’ըսէ Պապը – քարոզիչները կ’օգտագործեն այնպիսի խօսքեր ու բառեր, զորս սորված են իրենց ուսումնառութեան ժամանակ կամ որոշ շրջանակներու մէջ, եւ որոնք սակայն մաս չեն կազմեր զանոնք լսողներու հասարակաց լեզուին»։

Եւ վերջապէս Ֆրանչիսկոս կը շեշտէ դրական ըլլալու կարեւորութիւնը, «որովհետեւ, կ’ըսէ ան, դրական քարոզ մը միշտ յոյս կը ներշնչէ, նայիլ կու տայ դէպի ապագան եւ մեզ ժխտականութեան գերին չի դարձներ»։

Դեռ բազմաթիւ են «լաւ քարոզ»ի մը մասին Ֆրանչիսկոս Պապին խորհուրդները՝ որոնք ներկայացուած են քարոզի մասին Վատիկանի ուղեցոյցին մէջ, որ հրապարակուեցաւ 10 փետրուար 2015-ին։ «Լաւ քարոզ» մը տալու գաղտնիքը ցոյց կու տայ Պապը բոլոր այն հոգեւորականներուն որոնք կը յաւակնին Աստուծոյ խօսքին թարգմանը ըլլալ, ո՛չ միայն բանիւ, այլ գործով, ո՛չ միայն քարոզելով, այլ նաեւ իրենց կեանքի օրինակով, այնպէս ինչպիսին որ է Ֆրանչիսկոս։

01 ֊/ 12 /֊ 2016

ՍԱՐԳԻՍ ՆԱՃԱՐԵԱՆ

Արդարեւ, Յիսուսի «Պանդուխտ էի, եւ դուք ընդունեցաք զիս, մերկ էի եւ դուք զգեցուցիք ինծի» խօսքի խորապատկերին վրայ, Ֆրանչիսկոս անդրադարձաւ արտագաղթի համաշխարհային երեւոյթին, ըսելով որ այսօր, տնտեսական ճգնաժամը, զինուած հակամարտութիւնները եւ մինչեւ իսկ կլիմայական փոփոխութիւնները շատ մը մարդոց կը ստիպեն արտագաղթել, սակայն գաղթը նոր երեւոյթ չէ, այլ ան մարդկութեան պատմութեան մէկ մասն է։ Պատմական յիշողութեան պակասի հետեւանք նկատելով այն մտածողութիւնը թէ երեւոյթը միայն մեր օրերուն յատուկ է, Պապը ըսաւ որ Աւետարանը գաղթի շատ օրինակներ կու տայ եւ իբրեւ օրինակ յիշատակեց Աբրահամը, որ ընդառաջելով Աստուծոյ կոչին հեռացաւ իր երկրէն եւ գնաց ուրիշ երկիր, Իսրայէլի ժողովուրդը, որ ճամբայ ելաւ Եգիպտոսէն, ուր ստրուկ էր, եւ քառասուն տարի քալեց անապատին մէջ մինչեւ որ հասնի Տիրոջ Խոստացած Երկիրը։ Ան իբրեւ օրինակ յիշատակեց նաեւ Սուրբ Ընտանիքը, Մարիամը, Յովսէփը եւ փոքրիկ Յիսուսը, որոնք Հերովդէսի սպառնալիքին հետեւանքով փախան Եգիպտոս, ուր մնացին մինչեւ Հերովդէսի մահը։

Ընդգծելով գաղթականներուն զօրակցութիւն ցուցաբերելու քրիստոնեաներու յանձնառութեան կարեւորութիւնը, Ֆրանչիսկոս կոչ ըրաւ թեմերուն, ժողովրդապետութիւններուն, նուիրեալ կեանքի հաստատութիւններուն, միութիւններուն, կազմակերպութիւններուն, ինչպէս նաեւ անհատ քրիստոնեաներուն միասնաբար ընդունելու պատերազմէն, սովէն, վայրագութիւններէն եւ կեանքի անմարդկային պայմաններէն մազապուրծ մարդիկը՝ «մեր եղբայրներն ու քոյրերը, ըսաւ ան։ Բոլորով միասին, մենք աջակցութեան հզօր ուժ ենք անոնց համար, որոնք կորսնցուցած են իրենց հայրենիքը, ընտանիքը, աշխատանքն ու ինքնութիւնը»։

Եւ Պապը իբրեւ օրինակ այս «աջակցութեան հզօր ուժին» տուաւ Հայ կնոջ հետեւեալ բազմախորհուրդ արարքը, ամենայն պարզութեամբ նկարագրելով «մի քանի օր առաջ քաղաքին մէջ տեղի ունեցած հետեւեալ դէպքը» ինչպէս ըսաւ ինք։

Կին մը, նկատելով ոտաբոպիկ գաղթական մը յայտնապէս բան մը փնտռելու վիճակի մէջ, կը մօտենայ անոր եւ կը հարցնէ թէ ի՞նչ է փնտռածը։ «Կ’ուզեմ երթալ սուրբ Պետրոսի հրապարակ՝ Սուրբ Դուռէն մտնելու համար» կ’ըսէ օտարականը։ Կինը կը մտածէ թէ ան ինչպէ՛ս կրնայ բոպիկ ոտքերով մինչեւ հոն քալել։ Կը կեցնէ թաքսի մը։ Սակայն, վարորդը տեսնելով որ գաղթականի վրայէն գէշ հոտ մը կու գայ, երկար վարանումէ ետք միայն կ’արտօնէ մարդուն որ իրեն ուղեկցող կնկան հետ մտնէ մեքենան։ Ճանապարհին, որ տասը վայրկեան կը տեւէ, գաղթականի կողքին նստած կինը կը հետաքրքրուի անոր պատմութեամբ։ Մարդը կ’արտայայտէ իր վիշտը, կը նկարագրէ պատերազմի պայմանները եւ կը պատմէ թէ ինչու իր երկրէն փախչած ու գաղթած է։ Երբ կը հասնին հրապարակը, կինը կը բանայ իր դրամապանակը, որպէսզի վճարէ վարորդին։ Այս վերջինը, որ շատ դժուարութեամբ ընդունած էր որ մարդը իր թաքսին նստի որովհետեւ վրայէն հոտ կու գայ, կնոջ կ’ըսէ.- «Ո՛չ, տիկին, ես պէտք է վճարեմ ձեզի, քանի որ ձեր շնորհիւ ես լսեցի այնպիսի պատմութիւն մը, որ փոխեց իմ սիրտը»։ Դէպքին նկարագրութիւնը եզրակացնելով Պապը ըսաւ.- «Այս կինը գիտէր այդ գաղթականին ցաւը, քանի որ ան հայկական արիւն ունէր եւ գիտէր իր ժողովուրդին տառապանքը։ Երբ մենք այսպիսի բան մը ընենք, սկիզբը կը մերժենք, քանի որ ան որոշակիօրէն անհանգստութիւն կը պատճառէ, որովհետեւ… անոր վրայէն գէշ հոտ կու գար։ Սակայն, յետոյ այս պատմութիւնը բուրմունքով կը լեցնէ մեր հոգին ու կը փոխէ մեզ։ Մտածեցէ՛ք այս պատմութեան մասին եւ եկէ՛ք մտածենք թէ ինչ կրնանք ընել գաղթականներուն համար։

«…Մի՛ մոռնաք այդ կինը, մի՛ մոռնաք այդ գաղթականը՝ որուն վրայէն գէշ հոտ կու գար, եւ մի՛ մոռնաք այն վարորդը, որուն հոգին այդ կնոջ ու փախստականին միջոցով փոխակերպուեցաւ»…։

Հայ կնկան վերաբերմունքը տառապահար գաղթականին հանդէպ՝ Ֆրանչիսկոս Պապին կողմէ այնքան յանկերգուած եղբայրսիրութեան, գթասրտութեան եւ ողորմածութեան շօշափելի օրինակ է, որ ցոյց կու տայ Սրբազան Պապին Հայոց տառապանքի մասին իրազեկուածութիւնը։ Ինչո՞ւ Հայ Կինը, եւ ոչ այլազգի մը, «որովհետեւ «ան Հայու արիւն ունէր եւ գիտէր իր ժողովուրդին պատմութիւնը»։ Հարցումը եւ անոր «որովհետեւ Հայու արիւն ունէր» բացատրութիւնը Պապին կողմէ, վստահօրէն պիտի մղէ զինք ունկնդրող տասնեակ հազարաւորներէն շատ-շատերը հետաքրքրուելու Հայոց Գողգոթայի պատմութեամբ։

Պապին վկայակոչած Հայ կնկան օրինակը դարձեալ հրաւէր մըն էր քաղաքակիրթ աշխարհին յիշելու Հայոց Գողգոթան՝ կանխելու համար իրենց անտարբերութեան հետեւանքով ցեղասպանական արարքներու կրկնութիւնը։ Աւելին, օրինակը անգամ մը եւս արտայայտութիւնն էր Պապի զօրակցութեան Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման եւ արդար հատուցման պահանջին։ Նաե՛ւ անոր սիրոյն ու հիացումին հանդէպ Հայ Ազգին։

ՍԱՐԳԻՍ ՆԱՃԱՐԵԱՆ

Ֆաթիմայի մէջ պատահած երեւումները մարգարէաշունչ երեւոյթ մը ունէին: Աստուածամայրը փոքրիկներուն ցոյց կու տայ երեք տարբեր գաղտնիքներ: Յետագային, Լուչիան, որ կը դառնայ մայրապետ, կ՛ըսէ թէ այս երեւումներուն նպատակն էր յորդորել մեծնալ եւ աճիլ հաւատքին, յոյսին ու սիրոյ մէջ:

28 ապրիլ 1919-ին, Աստուածամօր խնդրանքին համաձայն, կը կառուցուի Երեւումներու մատուռը, եւ սկսեալ այդ օրէն Ֆաթիման կը հիւրընկալէ մեծ թիւով ուխտաւորներ, բոլոր կրօնքներու պատկանող:

Այսօր Ֆաթիմա քաղաքը մեծ ծրագիրներով ու հանդիսութիւններով կը պատրաստուի տօնակատարելու 100 ամեակը երեւումներուն: Այս առթիւ, «Մասիս» իր 2017-ի թիւերուն մէջ յատուկ անդրադարձ մը պիտի կատարէ աստուածային այս յատուկ պարգեւին որ մեզի յայտնուեցաւ երեք փոքրիկ հովիւներու ընդմէջէն: Ֆրանչիսկոս Պապը յայտարարած էր որ 2017-ին պիտի այցելէ Ֆաթիմա ուխտատեղին, ըսելով. «Եթէ Աստուած ինծի կեանք տայ ու առողջութիւն՝ պիտի փափաքիմ գտնուիլ Ֆաթիմա տօնելու համար 100 ամեակը»:

ՍԵՊՈՒՀ ՎՐԴ. ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

«Պատարագ» բառը կը նշանակէ «զոհ, ողջակէզ», ինչպէս ալ «նուէր, ընծայ, նուիրում»: Այս բառական նշանակութիւններուն Յիսուս տուաւ հոգեւոր ու հոգեկան իմաստը՝ անոնցմէ ամէն մէկուն դառնալով արիւնատառ, գլխագիր Իմացութիւնը:

Այո՛, Յիսուս Քրիստոս՝ Ի՛նքն է Պատարագը, Զոհը, Ողջակէզը, Նուէրը, Ընծան, Նուիրումը՝ Վերնատունին մէջ, Վերջին Ընթրիքէն սկսեալ, Գողգոթայի վրայ, Խաչամահով, եւ եկեղեցիին մէջ, Գոհութեան Խորհուրդին կատարումով:

Ա՛յս է հաւատացածն ու դաւանածը մեր խորհրդատետրին, որուն այս սահմանումը ամբողջական ճշմարտութիւնն է եւ դաւանութիւնը՝ մեր նախահայրերուն եւ նախամայրերուն, մեր սուրբերուն եւ մարտիրոսներուն, մեր վարդապետներուն եւ մատենագիրներուն: Անոնց խօսքը, որ ուղղուած է երկնաւոր Հօր, անլռելի փառատրանքն է հայ դարերուն եւ սրտերուն:

«Մեր բոլոր մեղքերուն դատավճիռը ջնջելով՝ մեզի տուիր Քու Միածին Որդիդ որպէս Պարտապան ու Պարտք, Զոհ եւ Օծեալ, Գառն ու երկնաւոր Հաց, Քահանայապետ եւ Պատարագ, որովհետեւ Ի՛նքն է, որ կը բաշխէ, եւ Ի՛նքն է, որ կը բաշխուի մեր մէջ՝ միշտ անծախապէս», այսինքն՝ անսպառօրէն ու անվերջանալիօրէն՝ մեզի համար:

Իր սքանչելապատում բովանդակութեամբ այս իմաստագեղ մէջբերումը կատարեցի այն երկար աղօթքէն, զոր պատարագիչը, ձեռքերը խաչաձեւ ու բազկատարած դիրքով, լռելեայն կ՚ընէ «Առէ՛ք-Կերէ՛ք»-ի Գոյացափոխութեան Խօսքերէն առաջ:

«Սո՛ւրբ, սո՛ւրբ, սո՛ւրբ ես ճշմարտապէս եւ ամենասուրբ» օրհնաբանական դաւանութեան բառերով սկսող այս աղօթքն ունի գրաբարի մէջ «բարեգորովութիւն» բառը, որ աշխարհաբարի մէջ չենք գործածեր՝ ի հեճուկս անոր տուած իմաստին խորութեան:

«Բարեգորովութիւն» կազմուած է «բարի» ու «գորով» բառերէն եւ «-ութիւն» վերջածանցէն: Կը նշանակէ «բարեսիրութիւն», եւ անոր հոմանիշներէն են «բարեգթութիւն», «ողորմութիւն», «ողորմածութիւն», «մարդասիրութիւն», «գորովանք», «խանդաղատանք» առումները, որոնք բացարձակօրէն կը պատշաճին միայն ու միայն Աստուծոյ:

Այս իմացութիւններով օժտուած, մանաւանդ թէ, ասոնց Ակնաղբիւրն ըլլալով՝ Աստուծոյ կ՚ուղղենք մեր հարցումը, որ, խորքին մէջ, ներբողական գովքն է Աստուծոյ անսահման բարութեան, սիրոյն եւ գթութեան.«Ո՞վ կրնայ խօսքով արտայայտել անչափօրէն անբաւ զեղումները Քու բարեգորովութեանդ», որուն մնայուն արդիւնքն է Ս. Պատարագը:

Ներկայիս, Աստուծոյ բարեգորովութեան յարակոչ առաքեալն է Փրանկիսկոս Քահանայապետը, որուն խօսքը կը լուսաւորէ մեր միտքն ու կը ջերմացնէ մեր սիրտը. «Եկեղեցիին կեանքը, ամբողջ մարդկութիւնն ու տիեզերքը պիտի յանձնենք Քրիստոսի Տէրութեան, որպէս զի Ան իր ողորմութիւնը սփռէ առաւօտեան ցօղին պէս, բեղուն պատմութիւն մը գրելու համար՝ շնորհիւ բոլորին յանձնառութեան ի սպաս մեր մերձաւոր ապագային:

Որքա՜ն պիտի փափաքէի, որ գալիք տարիներն ըլլան թրծուած ողորմութեամբ, որպէս զի իրարու հանդիպինք եւ Աստուծոյ բարութիւնն ու գուրգուրանքը ընծայենք իրարու: Թող Աստուծոյ ողորմութեան բալասանը հասնի բոլորի՛ն, հաւատացեալին թէ հաւատքէն հեռացածին, որպէս նշան մեր միջեւ արդէն ներկայ Աստուծոյ թագաւորութեան»:

Կը մաղթեմ եւ կ՚աղօթեմ, որ Սրբազան Հօր փափաքը իրականանայ նախ՝ մեզի համար, ու երկրորդ՝ ամբողջ աշխարհին մէջ, եւ այն՝ Ս. Սեղանէն ելած սիրով եւ լոյսով, որ ճառագայթներն են Տիրոջ անեզր ողորմութեան ու մշտագոյ բարեգորովութեան:

ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՅՈՒՆԻ