Սրբազան Քահանայապետը ամէն անգամ որ կը պատրաստուի առաքելական ճամբորդութիւն մը կատարելու որոշ երկիր մը կամ քաղաք մը, նախքան մեկնումը Վատիկանէն, կ՛այցելէ «Santa Maria Maggiore» քահանայապետական Տաճարը եւ հոն ծաղկեփունջ մը զետեղելով Աստուածամօր առջեւ՝ անոր բարեխօսութիւնը կը խնդրէ։ Հայաստան այցելութեան նախօրեակին անշուշտ միեւնոյն աւանդական արարողութիւնը կատարեց, սակայն յատկանշական էր որ ծաղկեփունջը, զոր նուիրեց Աստուածամօր կը բաղկանար երեք գոյներէ՝ կարմիր, կապոյտ եւ ծիրանագոյն, այսինքն՝ հայկական դրօշին գոյները, որով Ֆրանչիսկոս Պապը նաե՛ւ մեր հայրենիքը՝ Հայաստանը նուիրած եղաւ Աստուածամօր։ Այս կ՛ապացուցէ թէ Պապը նախքան ոտք դնելը Հայաստան արդէն աղօթեց Հայաստանի համար, օրհնեց զայն՝ որպէս դիտաւորութիւն ունենալով անոր մշտատեւ զարգացումը, բարօրութիւնը եւ ծաղկումը։

Իսկ հիմա որ ան այցելեց Հայաստան, վստահ ենք որ ժողովուրդը պատասխան մը ունեցաւ իր միտքը չարչրկող հարցադրումներուն։ Արդարեւ, hայասէր Պապը կարող չէր նորութիւն չբերել հայ ժողովուրդին, ի՛նք որ ճանչցուեցաւ որպէս հիացող հայ մշակոյթին, Հայ Եկեղեցւոյ, հայկական սեղանին, եւ ընդհանրապէս Հայ Ազգին, ունենալով նաեւ հայ բարեկամներ իր քահանայական օրերէն իսկ։

Նախքան իր ժամանումը Հայաստան, Ֆրանչիսկոս տարբեր առիթներով ըսած էր թէ ինք Հայաստան կու գար որպէս ուխտաւոր, որպէս Աւետարանի ծառայ եւ պատգամաբեր խաղաղութեան։ Երեք յատկութիւններ որոնք կը նախանշէին թէ անոր այցը քաղաքական բնոյթ պիտի չունենար, այլ՝ միմիայն հոգեւոր։ Եւ այդպէս ալ եղաւ, ինչ որ չէր կրնար արգիլել անշուշտ ոմանց քաղաքական տեսանկիւնէն դիտել այս պատմական այցելութիւնը առաջին քրիստոնեայ երկիր։ Ամենայն դէպս, Քահանայապետին այցը կրնայ յատկանշուիլ երեք կէտերով, որոնք միանգամայն յատուկ տեղ գրաւեցին իր բոլոր պատգամներուն եւ արարքներուն մէջ։

Ա – Առաջին հերթին Սրբազան Քահանայապետը մաղթեց որ խաղաղութիւնը իր լրումին հասնի ամենուրեք։ Որպէս խաղաղութեան առաքեալ, ան աղօթք բարձրացուց Աստուծոյ խնդրելով խաղաղութիւն համայն աշխարհին, եւ յատուկէն Հայաստան աշխարհին։ Տպաւորիչ էր Խոր Վիրապի մէջ տեղի ունեցած արարողութիւնը, ուր Ֆրանչիսկոս Պապը, Վեհափառ Հօր հետ միասին երկու աղաւնիներ թռցուցին դէպի Արարատ լեռ, որպէս նշան խաղաղութեան։ Առաւել եւս, Սրբազան Քահանայապետը՝ իր ներկայութեամբ եւ իր բարի օրինակով որպէս հովիւ, հոգեկան խաղաղութիւն եւ հոգեւոր գոհունակութիւն ու մխիթարութիւն ներշնչեց համայն հաւատացեալներուն։ Ինչպէս միշտ, ան տարբեր առիթներով մօտեցաւ մանուկին, հիւանդին, հաշմանդամին, տկարին, կարիքաւորին, ծերին եւ համբոյրով ու ողջոյնով ամոքեց անոնց ցաւերը։ Իր պատգամներուն մէջ յաճախ անդրադարձաւ սիրոյ եւ ողորմութեան առաքինութիւններուն մասին, խնդրելով համայն աշխարհէն ըլլալ ողորմած նման մեր Երկնաւոր Հօր։

Բ – Երկրորդ յատկութիւնը այս առաքելական ճամբորդութեան եղաւ Պապին պահանջքը արդարութեան եւ հաշտութեան։ Այն ինչ որ 12 ապրիլ 2015-ին սուրբ Պետրոս Տաճարին մէջ մատուցած սուրբ Պատարագի ընթացքին յայտարարեց, Սրբազան Քահանայապետը չվարանեցաւ կրկնելու Հայաստանի մէջ՝ արտասանելով «ցեղասպանութիւն» բառը։ Ծիծեռնակաբերդ իր այցելութեան ընթացքին հետեւեալ երկտողը արձանագրեց ոսկեմատեանին մէջ. «Այստեղ կ՛աղօթեմ ցաւը սրտիս մէջ, որպէսզի այլեւս երբեք նման ողբերգութիւններ չըլլան, որպէսզի մարդկութիւնը չմոռնայ եւ իմանայ բարութեամբ յաղթել չարութեան։ Թող Աստուած շնորհէ սիրուած հայ ժողովուրդին եւ համայն աշխարհին խաղաղութիւն ու սփոփանք»։ Եւ երբ հարց տուին իրեն թէ ինչո՞ւ «ցեղասպանութիւն» բառը օգտագործեց, ան պատասխանեց ըսելով. «Ես չեմ գիտեր տարբեր ձեւով որակել հայերու սպանդը եթէ ոչ «ցեղասպանութիւն» բառով»։ Կիւմրիի մէջ մատուցած սուրբ Պատարագին ընթացքին, իր քարոզին մէջ շեշտեց «յիշողութեան» առաքինութիւնը, որպէսզի արդարութիւնը իրագործուի պարտական ենք յիշելու պատմութիւնը, յիշելու ցաւը զոր կրեցին մեր նախահայրերը, եւ յիշելով պահանջենք արդար իրաւունքը հայ ազգին։ Սակայն պէտք է նշել նաեւ թէ Սրբազան Պապը հրաւիրեց հայ ազգը հաշտութեան, այն ինչ որ ՀՀ Նախագահը նախօրօք իր խօսքին մէջ ըսած էր. «Եկէք գանք համաձայնութեան, ներենք զիրար եւ նայինք ապագային»։ Յիսուսեան վարդապետ Ժորժ Հէնրի Րայսըն՝ հայագէտը, կ՛ըսէ թէ խաղաղութիւնը Հայաստանի եւ Թուրքիոյ միջեւ չի կրնար կայանալ եթէ վերջինս չի հաշտուի իր յիշողութեան հետ։ Օգտագործելով «ցեղասպանութիւն» բառը՝ Սրբազան Քահանայապետին նպատակը Թուրքիան դատապարտել չէր, այլ՝ հաստատել պատմական այս ճշմարտութիւնը, որ կրնայ ազատագրել Թուրքիան իր յոռի գիտակցութենէն։ Ֆրանչիսկոս Պապը հայ ժողովուրդը նմանցուց Նոյին, որ ջրհեղեղէն ետք չյուսահատեցաւ աղաւնի ուղարկելէ դէպի երկինք, յուսալով որ օր մը այդ աղաւնին պիտի վերադառնայ՝ իր կտուցին մէջ ձիթենեաց ճիւղը։ Նաեւ հայ ազգն ալ յոյսով է որ օր մը իր դատը պիտի գտնէ արդար վճիռը։ 

Գ – Երրորդ՝ Սրբազան Քահանայապետին ցանկութիւնն էր համամիութենականութեան ամրապնդումը։ Նախքան իր ժամանումը Հայաստան, արդէն պատգամով մը ան յայտնած էր իր փափաքը եղբայրական սիրով ողջագուրելու Գարեգին Բ. Վեհափառ Հայրապետը։ Իր ժամանումին առաջին վայրկեանէն իսկ, ան ապացուցեց իր անկեղծ ու ջերմ փափաքը միութեան։ Էջմիածնի մէջ մատուցուած Սուրբ Պատարագին ընթացքին, Պապը սրտանց մաղթեց որ օր մը կատարեալ միութիւնը իրականանայ երկու Եկեղեցիներուն միջեւ, եւ այս տրամադրութեամբ ալ ամենայն խոնարհութեամբ ու համեստ հոգիով խնդրեց Վեհափառ Հօրմէն որ օրհնէ զինք եւ օրհնէ իր Եկեղեցին։ Միացեալ յայտարարութեան մէջ, անոնք իրենց մտքերն ու սրտերը ընծայեցին որպէս շնորհակալութեան տուրք Աստուծոյ, վերահաստատեցին իրենց յանձնառութիւնը շարունակելու եւ մեծցնելու հաւատքի ու սիրոյ սերտ կապերը երկու Եկեղեցիներուն միջեւ, ինչպէս նաեւ համագործակցելու եղբայրական ոգիով՝ ի խնդիր զօրակցութեան հաւատացեալին եւ արդար ու խաղաղ աշխարհի մը կերտումին։ Նաեւ նշեցին թէ այն ինչ որ զիրենք կը միացնէ աւելի է քան այն ինչ որ զիրենք իրարմէ կը հեռացնէ ու կը բաժնէ։ Եւ վերջապէս, Երեւանի Հանրապետութեան հրապարակին վրայ կայացած համամիութենական աղօթքը բացառիկ էր այն աստիճան որ Սուրբ Աթոռի հաղորդամիջոցներու գրասենեակի տնօրէն՝ հայր Ֆրէտէրիքօ Լոմպարտին ըսաւ թէ այսպիսի երեւոյթի մը չեն հանդիպած. կրօնական արարողութիւն, աղօթքի հաւաք հանրային վայր մը ուր եկեղեցւոյ ու ազգին բոլոր ներկայացուցիչները ներկայ էին։ Բոլոր ուղերձները քաջալերանք էին երկխօսութեան, հասնելու համար սուրբ Հաղորդութեան միութեան։

Ահա թէ ինչո՛ւ համար Ֆրանչիսկոս Պապը Հայաստան եկաւ։ Բայց կը կարծեմ թէ հարցադրումներուն պատասխանը այսքանով չի վերջանար, որովհետեւ պէտք է պատասխանել նաեւ այն հարցումին թէ Հայաստանը ինչո՞ւ հրաւիրեց Ֆրանչիսկոս Պապը։ Այս հարցումին պատասխանը ստացայ երեւելի անձնաւորութենէ մը, որուն հանդիպեցայ նախքան Պապին ժամանումը Հայաստան, ուր կը գտնուէի եւ որ Պապին այցելութեան մասին մեր զրոյցը փակեց ըսելով. «Ան այլեւս միայն Հռոմի պապը չէ, այլ նաեւ մե՛ր Պապը»։ Ասիկա՝ դեր եւս 12 ապրիլ 2015-էն ի վեր։

Ս. Կ.

ԺԱՄԱՆՈՒՄԸ

Ուրբաթ 24 յունիսին, կէսօրէ ետք ժամը 3։00-ին, Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին օդանաւը ժամանեց Զուարթնոց օդանաւակայանը, ուր ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսեանը, Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոցը, Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքը, ինչպէս նաեւ պաշտօնական անձնաւորութիւններ եւ սրբազաններ եկած էին դիմաւորելու Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ պետը։ Օդանաւը իր էջքը կատարելէ ետք կանգնեցաւ ճիշդ Արարատ լեռան դիմաց, կարծես որպէսզի Քահանայապետը հազիւ դուրս եկած օդանաւի դռնէն առաջին հերթին իր առջեւ յայտնուէր Պիպլիական Արարատը։ Հայկական ընդունելութեան աւանդական արարողութենէն ետք, Պապը անմիջապէս մեկնեցաւ Էջմիածին, ուր «Հռաշափառ»ով ընդունուեցաւ Գարեգին Բ. Վեհափառին կողմէ, ինչպէս նաեւ սրբազաններու, քահանաներու, եւ հաւատացեալներու բազմութեան ներկայութեամբ։

Աղօթքի պահէն ետք, եկեղեցւոյ մէջ Վեհափառ Հայրապետը ողջոյնի խօսք արտասանեց, որմէ ետք Սրբազան Քահանայապետը խօսք առնելով ըսաւ. «Յուզումով ոտքս դրի ձեր ժողովուրդին պատմութեան վկայի ու անոր հոգեկանութեան լուսաշող կեդրոնի այս սրբազան վայրի շեմին։ Կը խոնարհիմ Տիրոջ ողորմութեան առջեւ որ կամեցաւ Հայաստանը ըլլայ առաջին Ազգը որ 301-ին ընդունեց Քրիստոնէութիւնը որպէս կրօն։ Քրիստոսի հաւատքը Հայաստանի համար չէ եղած որպէս զգեստ մը որ կարելի է հագնիլ կամ հանել պարագաներու կամ առիթներու համաձայն, այլ ան սեփական ինքնութեան բաղկացուցիչ իրականութիւն է, գերազանց պարգեւ մը, ուրախութեամբ ընդունելի եւ ժրաջանութեամբ ու ուժով պահպանելի»։ Սրբազան քահանայապետը նաեւ ընդգծեց Կաթողիկէ ու Հայ Առաքելական եղբայրական ու անկեղծ երկխօսութեան միջոցաւ ցարդ կատարուած քայլերը ի սպաս Գոհութեան սեղանի կիսումին։ Ան անդրադարձաւ աշխարհի բաժանումներուն եւ ընդհարումներուն, ինչպէս նաեւ հոգեւոր եւ նիւթական աղքատութեան, երեխաներուն ու ծերերուն չարաշահումին, հաստատելով թէ այս բոլորը քրիստոնեաներէն կ՛ակնկալեն փոխադարձ գնահատման ու եղբայրական համագործակցութեան վկայութիւն, որպէսզի աշխարհին փաստուի թէ Քրիստոս կենդանի է եւ գործօն ու կարող՝ ազգերու, մշակոյթներու եւ կրօններու միջեւ միշտ հաշտութեան նորանոր ճանապարհներ բանալ։

ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ ՆԱԽԱԳԱՀԱԿԱՆ ՊԱԼԱՏ

Երեկոյեան ժամը 6։00-ին, Ֆրանչիսկոս Պապը այցելեց նախագահական պալատ, ուր հանդիպում ունեցաւ ՀՀ Նախագահին, ինչպէս նաեւ պետական անձնաւորութիւններու եւ դիւանագէտներու հետ։ Նախագահին ողջոյնի խօսքէն ետք, Սրբազան Քահանայապետը իր խօսքին մէջ կրկնելով այն ինչ որ 2015-ի ապրիլ 12-ին ըսած էր, անգամ եւս համայն աշխարհին յիշեցուց  թէ այն ինչ որ պատահեցաւ 1915-ին «ցեղասպանութիւն» էր։ Շնորհաւորելով 25 ամեակը Հայաստանի անկախութեան, Ֆրանչիսկոս Պապը ըսաւ. «Երջանիկ պահ է ուրախանալու եւ առիթ՝ յիշելու նուաճումներն ու ձեռքբերումները եւ առաջադրելու նորանոր նպատակներ։ Այս ուրախ յոբելեանի տօնակատարութիւնները առաւել իմաստալից կ՛ըլլան բոլոր հայերուն համար՝ հայրենիքի մէջ թէ սփիւռքի, եթէ անոնք հանդիսանան ուժերը համախմբելու եւ համակարգելու իւրայատուկ առիթ մը՝ երկրի քաղաքացիական եւ հասարակական հաւասարակշիռ ու համապարփակ զարգացում ապահովելու նպատակով»։

ԱՅՑԵԼՈՒԹԻՒՆ ԾԻԾԵՌՆԱԿԱԲԵՐԴ

Շաբաթ 25 յունիսին, առաւօտեան ժամը 8։45-ին, Ֆրանչիսկոս Պապը այցելեց Ծիծեռնակաբերդի յուշահամալիր, ուր աղօթքի եւ մտածականի տպաւորիչ եւ յուզումնալից պահ մը ապրեցաւ։ Արարողութենէն ետք, ան աւանդական ծառ մը տնկեց յուշահամալիրի պուրակին մէջ, եւ մեկնումի պահուն հետեւեալ տողերը արձանագրեց ոսկեմատեանին մէջ. «Այստեղ կ՛աղօթեմ ցաւը սրտիս մէջ, որպէսզի այլեւս երբեք նման ողբերգութիւններ չըլլան, որպէսզի մարդկութիւնը չմոռնայ եւ իմանայ բարութեամբ յաղթել չարութեան։ Թող Աստուած շնորհէ սիրուած հայ ժողովուրդին եւ համայն աշխարհին խաղաղութիւն ու սփոփանք։ Աստուած պահպանէ հայ ժողովուրդին յիշողութիւնը։ Յիշողութիւնը պէտք չէ ոռոգուի եւ ոչ ալ մոռացումի ենթարկուի։ Յիշողութիւնը խաղաղութեան եւ ապագայի ակնաղբիւրն է»։ Աղօթքի տուրքը մատուցանելէ ետք բիւրաւոր նահատակներուն, Պապը մեկնեցաւ օդակայան, որպէսզի ուղղուի դէպի Կիւմրի։

ԿԻՒՄՐԻ

Ժամը 10։35-ին պապական օդանաւը վայրէջք կատարեց Շիրակի օդանաւակայանը, ուրկից Պապը ուղղուեցաւ Վարդանանց հրապարակ, ուր մօտաւորապէս 30.000 հաւատացեալ կը սպասէին՝ զինք մօտէն տեսնելու եւ աղօթելու համար անոր հետ։ ժամը 11։00-ին մեծաշուք թափօրո֊վ սկիզբ առաւ սուրբ Պատարագը, զոր մատուցանեց Սրբազան Քահանայապետը, որուն հետ համապատարագեցին Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոս Ի․ Կաթողիկոս Պատրիարքը, հայ կաթողիկէ արքեպիսկոպոսները, եպիսկոպոսները եւ քահանաները։ Այս հոգեպարար արարողութեան ներկայ էին նաեւ Գարեգին Բ. Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսը, ինչպէս նաեւ հայ առաքելական սրբազաններ։ Պատարագին երգեցողութիւնը ապահովեց «Գոհար» երգչախումբը։ Ֆրանչիսկոս Պապը իր քարոզին մէջ յիշեց Կիւմրիի անցեալի վատ օրերը՝ ըլլայ անաստուածութեան երկար տարիները, ըլլայ երկրաշարժի սարսափելի աղէտն ու աւերակները։ Աստուծոյ շնորհակալութիւն յայտնեց որ անգամ մը եւս առիթ պարգեւեց որ Կիւմրին վերականգնի թէ՛ իր հաւատքով, թէ՛ իր կառոյցներով։ Ան շեշտեց սիրոյ եւ հաւատքի առաքինութիւններուն վրայ, մէջբերելով սուրբ Գրիգոր Նարեկացին, որ «կարապետ ու մարգարէ է ողորմութեան»։ Իր խօսքի աւարտին ան շնորհակալութիւն յայտնեց Վեհափառ Հօր անոր ներկայութեան համար, շնորհակալութիւն` Ամենա-պատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոս Ի․ Կաթողիկոս Պատրիարքին, արհիապատիւ Ռաֆայէլ արք. Մինասեանին, ինչպէս նաեւ բոլոր ներկաներուն, յա-տուկէն նաեւ Վրաստանէն ժամանած հաւատացեալներուն։ Պատարագի աւարտին, Մինասեան արքեպիսկոպոսը խօսք առնելով շնորհակալութիւն յայտնեց Սրբազան Պապին՝ հոգեպէս այնքան թանկարժէք պահերուն համար զորս ան պարգեւեց բոլորին։

Սուրբ Պատարագէն ետք, Ֆրանչիսկոս՝ պապական Papa Mobil-ով մօտեցաւ ժողովուրդին, սեղմեց ձեռքեր եւ օրհնեց զինք շրջապատող ժողովուրդը։ Որքան տօնական, նոյնքան յուզիչ ու պատմական էր պահը։ Այնուհետեւ, ան գնաց Անարատ Յղութեան հայ քոյրերու Տիրամայր Հայաստանի կեդրոնը ուր ճաշեց։

ՀԱՄԱՄԻՈՒԹԵՆԱԿԱՆ ԱՂՕԹՔ ԵՐԵՒԱՆԻ ՀՐԱՊԱՐԱԿԻՆ ՎՐԱՅ

Միեւնոյն օրը, կէսօրէն ետք ժամը 16։45-ին, ան այցելեց հայ առաքելական եկեղեցւոյ Եօթ Վէրք եկեղեցին, ապա՝ ժամը 17։15-ին հայ կաթողիկէ Նահատակաց եկեղեցին, ուրկից ուղղուեցաւ օդակայան, որպէսզի վերադառնար Երեւան, ուր երեկոյեան ժամը 19։00-ին տեղի ունեցաւ համամիութենականութեան եւ խաղաղութեան աղօթքի երեկոն։ Աղօթքին յաջորդեց Վեհափառ Հայրապետին խօսքը, որմէ ետք Սրբազան Քահանայապետը իր սրտի խօսքը փոխանցեց Հանրապետութեան հրապարակը հաւաքուած հոծ բազմութեան։ Ան իր խօսքի առաջին բաժնին մէջ շեշտեց համամիութենականութեան վրայ, մաղթելով որ ամբող-ջական միութիւնը լրումին հասնի օր մը, նաեւ մէջբերեց սուրբ Ներսէս Շնորհա-լին, «որուն քաջութիւնը պէտք է ունենանք ձերբազատուելու համար քարացած համոզումներէն եւ սեփական շահերէն, յանուն սիրոյ եւ խոնարհութեան»։ Իսկ խօսքին երկրորդ բաժինը ան յատկացուց խաղաղութեան. «Բոլորին համար լաւ կ՛ըլլայ աջակցիլ ապագայի հիմքերը դնելու գործին, որպէսզի թոյլ չի տրուի վրէժխնդրական խաբէական ուժին ներծծուելու։ Մէկ է ապագան, ուր երբեք պէտք չէ յոգնիլ ստեղծելու համար խաղաղութեան պայմաններ, բոլորին համար արժանավայել աշխատանք, առաւել կարիքաւորներուն՝ խնամատարութիւն եւ մղելու համար անխոնջ պայքար կաշառակերութեան դէմ, որ պէտք է արմատախիլ ըլլայ։ Սիրելի երիտասարդներ, այս ապագան ձեզի կը պատկանի»։

ՊԱՏԱՐԱԳ ՍԲ․ԷՋՄԻԱԾՆԻ ՄԷՋ

Կիրակի 26 յունիսին, առաւօտեան ժամը 9։15-ին, Էջմիածնի մէջ, Սրբազան Քահանայապետը հանդիպում ունեցաւ Հայ Կաթողիկէ եպիսկոպոսներուն հետ, գլխաւորութեամբ Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքին։ Այնուհետեւ, Ժամը 10։00-ին, «Հռաշափառ»ով սկիզբ առաւ սուրբ Պատարագը զոր մատուցանեց Վեհափառ Հայրապետը Էջմիածնի բացօթեայ սուրբ սեղանին վրայ, հոն ուր 15 տարիներ առաջ, սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ. Սրբազան Քահանայապետը մատուցանած էր անմոռանալի սուրբ Պատարագը։ Պատարագին ընթացքին Վեհափառ Հայրապետը քարոզեց եւ Սրբազան Քահանայապետը իր ուղերձը կատարեց։ Ան անգամ մը եւս յորդորեց միութիւն. «Հանդիպեցանք, եղբայրաբար ողջագուրուեցանք, միասին աղօթեցինք, կիսեցինք ընծաները, յոյսերն ու մտահոգութիւնները, Քրիստոսի Եկեղեցւոյ՝ որու սրտի միաձայն զարկերը կը լսենք, եւ հաւատացած ենք ու զգացած ենք թէ մէկ է…։ Թող Հայ Եկեղեցին խաղաղութեամբ ընթանայ եւ մեր միջեւ խաղաղութիւնը կատարեալ ըլլայ։ Բոլորին մէջ թող ծնունդ առնէ միութեան հզօր ցանկութիւնը»։ Իր խօսքի աւարտին, Պապը խնդրեց Վեհափառ Հօրմէն, որ օրհնէ զինք, օրհնէ Կաթողիկէ Եկեղեցին եւ օրհնէ կատարեալ միութեան առաջնորդող այս ընթացքը։ Պապին խօսքերը շշմեցուցիչ էին։

Պատարագէն ետք, ժամը 12։45-ին, համամիութենական ագապ մը տեղի ունեցաւ Էջմիածնի մէջ։ Ժամը 15։50-ին, Պապը հանդիպեցաւ հայ առաքելական եկեղեցւոյ ներկայացուցիչներուն եւ բարերարներուն հետ։

ԽՈՐ ՎԻՐԱՊԻ ՄԷՋ

Երեկոյեան ժամը 17։00-ին, աննախընթաց էր արարողութիւնը որ տեղի ունեցաւ Խոր Վիրապի մէջ։ Երկու պետերը ուղղուեցան Խոր Վիրապ, ուրկէ վերցնելով երկու լուսաւոր մոմեր, զանոնք զետեղեցին եկեղեցւոյ մէջ, ապա եկան կեցան Արարատի դիմաց, ուր զոյգ մը աղաւնիներ արձակեցին դէպի երկինք, որպէս նշան խաղաղութեան։

Ժամը 18։30-ին, Զուարթնոց օդակայանին մէջ տեղի ունեցաւ պաշտօնական հրաժեշտի արարողութիւնը։ Ֆրանչիսկոս Պապը բարձրացաւ օդանաւ, որպէսզի վերադառնայ Հռոմ։

Այսպիսին եղաւ Ֆրանչիսկոս Պապին 14-րդ առաքելական եւ քիչ է ըսել պատմական ճամբորդութիւնը։ Երեքօրեայ այս բոլոր արարողութիւններուն մասնակից եղան Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոս Ի․ Կաթողիկոս Պատրիարքը, հայ կաթողիկէ արքեպիսկոպոսները, եպիսկոպոսներն ու քահանաները։ Սրբազան Քահանայապետին երեքօրեայ այս ուխտագնացութիւնը մեծ հետք թողուց հայրենաբնակ եւ աշխարհասփիւռ հայ հաւատացեալներուն սրտերուն մէջ. ան՝ իր խոնարհութեամբ, պարզութեամբ, սիրոյ ու գութի զգացումներով, կարողացաւ իւրաքանչիւրին սիրտը թափանցել։ Հայաստանն ու Հայ Ազգը երախտապարտ են Ֆրանչիսկոս Պապին իր այս առաքելական այցելութեան համար, լիայոյս որ Պապին օրհնութիւնն ու աղօթքները պիտի ըլլան յոյսի ու լոյսի նոր արշալոյս մը։

ՍԵՊՈՒՀ ՎՐԴ. ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Հրաւիրուած էին նաեւ Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ սիւնհոդոսական հայրերը, ընդ որս ես, յօդուածագիրս, ի հեճուկս ոտքի անհանգստութեան: Փառք կու տամ Աստուծոյ, որ կարողացայ այցելութեան երեք օրերու յայտագրին մասնակցիլ առանց մեծ դժուարութեան եւ որեւէ նեղութեան:

Այս յօդուածիս մէջ նպատակ չունիմ խօսելու ո՛չ Պապին , ո՛չ Վեհափարին, ո՛չ Պատրիարքին, ո՛չ ալ հոգեւորականներուն մասին, այցելութեան առթիւ: Զիս ամէնէն աւելի հետաքրքրողը եղաւ Երեւանի եւ Կիւմրիի ժողովուրդին կեցուածքն ու զգացումները՝ նկատմամբ այս այցելութեան եւ ապա այս երեւոյթին ընդմէջէն քաղել որոշ գաղափարներ եւ եզրակացութիւններ, որոնք դեռ եւս կը յայտնաբերեն հայ ժողովուրդին ներքին հոգեբարոյական վիճակն ու ապրումը ընդհանրապէս: Մէկ խօսքով, ուզեցի հետեւիլ հանդիսութիւններուն մասնակցող ժողովուրդին հոգեբանական վիճակին եւ ուսումնասիրել անոր տրամադրութիւնները, կազմակերպուած եռօրեայ հանդիսութիւններուն ընթացքին:

Կրնանք ըսել, որ Պապին այցելութեան երեք օրերը հիանալի եւ հոյակապ կերպով անցան, բոլորին հրճուանք, մխիթարութիւն եւ գոհունակութիւն պատճառելով:

Հայ Ժողովուրդը սակայն ցոյց չտուաւ այն բոցավառ խանդավառութիւնը զոր կը նշմարենք ամէն անգամ որ Հռոմի Պապ մը այցելէ օտար երկիր մը: Չեմ կարծեր թէ կամքը կը պակսէր: Ամէնքը իրենց յօժար կամքը ցոյց տուին արտաքնապէս զգեստաւորուելով քահանայապետական շապիկով եւ գլխարկով, նոյնիսկ քահանայապետական ու հայկական դրօշակներով, որոնք համեստաբար կը ծածանէին: Բոլորին դէմքերէն գոհունակութիւն եւ մխիթարութիւն կը ցոլային: Չսպասուած հոծ բազմութիւն մը կը մասնակցէր հանդիսութիւններուն: Ուրեմն ինչի՞ վերագրել այս պակասը:

Ո՞ւր է գաղտնիքը ասոր:

Պատասխանը չսպասենք ժողովուրդէն, որովհետեւ անոր կռնակին վրայ դրուած ծանր բեռը տակաւին չէ հանուած բոլորովին: Պիտի սպասենք ժամանակէն, որ ինք խաղայ իր դերը եւ փոփոխութիւն յառաջ բերէ:

Սակայն պիտի չ՛ուզէի որ ժամանակը փոխէ այն ինչ որ նկատեցի ժողովուրդին արտայայտութիւններուն մէջ, երբ կը տեսնէին օտար հոգեւորականներ, որոնք իրենց կը մօտենային: Հոն տեսայ անտեսանելի հաւատք: Տեսայ թէ ինչպէս կը վազէին ծերեր ու երիտասարդներ, կիներ եւ դուստրեր, որոնք ընդառաջ կը նետուէին գլխիկոր, հայցելու համար օրհնութիւն, նման Յիսուսի օրերու այն անբոխներուն, որոնք Յիսուսի ոտքը կ՛իյնային, կամ անոր քղանցքին կը դպչէին: Տեսայ մայրեր՝ որոնք իրենց զաւակները կը յառաջացնէին եւ հոգեւորականներուն առջեւ կը բերէին աղօթք եւ օրհնութիւն հայցելով:

Հապա՞ եկեղեցիին մէջ խուռներամ ժողովուրդին ներկայութիւնը եւ յաճախումը, անոնց եռանդագին աղօթքի մրմնջումը եւ մոմերու առջեւ բազկատարած կեցուածքը:

Ո՞ւր է գաղտնիքը ասոր:

Ես այպէս կը բացատրեմ եւ կը մեկնաբանեմ: Հայրենակիցներս Հայաստանի մէջ, մեծ հաւատքի տէր են: Ժառանգած ու պահած են իրենց հաւատքը, հակառակ սերունդէ սերունդ իրենց կրած հալածանքներուն եւ կեղեքումներուն: Հերոսական յատուկ նկարագիր մը ունին, զոր կարելի է որակել երկնաւոր ու երկրաւոր: Երկնաւոր՝ իրենց աղօթասիրութեամբ եւ հաւատարմութեամբ աստուածային աւանդութիւններուն. երկրաւոր՝ իրենց քաջ ու յաղթական զօրութեամբ, ռազմական եւ այլազան դժուարութիւններու դաշտերու վրայ: Չենք մոռնար կանայք փափկասունքը, որոնք այնքան քնքուշութեամբ, զգուշութեամբ եւ նուիրումով հոգը կը տանին իրենց ամուսիններուն եւ զաւակներուն:

Ասոնք բոլորը անհամբեր կը սպասեն առիթը վերադառնալու հին ակունքներուն, Լուսաւորիչի Խոր Վիրապի անմար ջահին, որ կը շարունակէ շողշողալ վերականգնած եւ նորակառոյց սրբափայլ եկեղեցիներուն մէջ:

Նման յուսադրիչ համայնապատկերի մը դիմաց, աւելի ի՞նչ խօսիմ կամ արտայայտեմ: Երկիրս վերադարձայ զմայլած եւ ապշած: Հիացում եւ գոհունակութիւն հետս բերի:

Լուսաւոր է Հայաստանի ապագան, լիայոյս է եկեղեցին հայկական: Աստուած խաղաղութեան եւ բարելաւումի շնորհքներ եւ օրհնութիւններ տեղացնէ մեր մայր հայրենիքի ժողովուրդին վրայ:

ԳԷՈՐԳ ԱՐՔ. ԽԱԶՈՒՄԵԱՆ

Յայտնենք թէ արհիապատիւ Վարդան եպիսկոպոս Պօղոսեանը մօտէն կը ճանչնայ Ֆրանչիսկոս Քահանայապետը տրուած ըլլալով որ Անոր հետ միասին աշխատած է երբ Պերկոլիօ Քահանայապետը կը վարէր Պուէնոս Այրէսի առաջնորդի պաշտօնը։

Գերապայծառ Պօղոսեանը իր զրոյցի ընթացքին յայտնած է թէ ինք 34 տարիէ ի վեր կը ծառայէ Մեքսիքոյի, Վենեզուելլայի, Պրազիլի, Արժանթինի, Ուրուկուայի եւ Չիլիի հայ կաթողիկէ համայնքներուն հաստատելով թէ հայ կաթողիկէ ամենամեծ համայնքը կը գտնուի Արժանթինի մէջ եւ թէ անոնց թիւը կը հասնի քսան հազարի մինչ համայն Լատին Ամերիկայի մէջ հայ կաթողիկէներու թիւը կը հասնի 30 հազարի։

Գերապայծառ Պօղոսեան ապա ակնարկած է թեմին կեդրոններու ու գործունէութիւններու մասին ու ընդգծած է իր բարեկամութիւնը Պուէնոս Այրէսի երբեմնի առաջնորդ` Կարդինալ Խորխէ Մարիօ Պերկոլիոյի հետ, որ գերապայծառ Պօղոսեանի տեղեկութիւններուն համաձայն, բազմիցս անգամներ մասնակցած է, Պուէնոս Այրէսի մէջ կազմակերպուած Ցեղասպանութեան նուիրուած միջոցառումներուն, որոնց շարքին նաեւ Պուէնոս Այրէսի Մայր Տաճարին մէջ Խաչքարի զետեղումին ուր եւ Կարդինալ Պերկոլիօ ցանկութիւն յայտնած է թաղուիլ։

Գերապայծառ Պօղոսեան հաստատած է ապա թէ Ֆրանչիսկոս Պապին հետ այդ բարեկամութիւնը կը շարունակուի եւ թէ Քահանայապետը շատ կը սիրէ հայ ժողովուրդը, ու անոր մօտիկ է։

Տեսանք, ըսաւ գերապայծառ Պօղոսեան, թէ ինչպէս Քահանայապետը մեծարեց Հայ Ժողովուրդին նահատակները անցեալ 2015-ի ապրիլ 12-ին Սուրբ Պետրոսի Մայր Տաճարին մէջ մատուցած սուրբ Պատարագով, Հայոց Ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին առիթով եւ այս առընչութեամբ յայտնեց թէ այդ պատմական թուականէն մի քանի օրեր առաջ երբ գերապայծառ Պօղոսեանը հանդիպած էր Ֆրանչիսկոս Պապին ու շնորհակալութիւն ուզած էր յայտնել անոր, ընդառաջած ըլլալուն համար Սուրբ Պատարագի զոհի մատուցումի հրաւէրին, Քահանայապետը գերապայծառ Պօղոսեանին ըսած էր. ՚՚Սրբազան Պօղոսեան, դեռ կարեւոր մէկ բան ունիմ ըսելիք…՚՚։ Ոչ ես եւ ոչ ալ ուրիշ մէկը կրնար պատկերացնել որ Պապը պիտի խօսէր Ի. դարու Հայերու դէմ իրագործուած առաջին ցեղասպանութեան մասին օգտագործելով նաեւ ցեղասպանութիւն եզրը, ըսաւ գերապայծառ Պօղոսեան, որ հուսկ յայտնեց թէ Ֆրանչիսկոս Պապը լաւապէս կը ճանչնայ հայերը եւ անոնց պատմութիւնը ինչպէս նաեւ կ՛արժեւորէ հայ ազգին առաջին քրիստոնեայ ազգ հանդիսանալու իրականութիւնը։ Ան ապա նշեց թէ Սրբազան Քահանայապետը Հայաստան եկաւ իր սէրը արտայայտելու հայ ժողովուրդին։ Ան, ըսաւ միշտ գերապայծառ Պօղոսեան, մեզի համար կ՛աղօթէ, մեզի կը հետեւի ու մեզի կը ծառայէ մեր եկեղեցականներուն միջոցաւ, տրուած ըլլալով որ Կաթողիկէ Եկեղեցին մէկ մարմին է։

Զրոյցի աւարտին գերապայծառ Պօղոսեան արտայայտուելով Պերկոլիօ Քահանայապետի Արժանթինի մէջ ապրելակերպի ու կենցաղի մասին յայտնած է թէ ՚՚Ան շատ պարզ ու համեստ մարդ էր, միշտ աղքատ թաղամասերը կ՛այցելէր։ Ան ամէնուն հետ բարիօրէն կը վարուէր եւ ոչ մէկը անպատասխան չէր թողուր։ Ասոր համար ալ Ան միշտ յարգուած էր բոլորէն։ Պերկոլիոն եղած է միշտ պարզ ու թափանցիկ եւ ահա որպէս Քահանայապետ ան աւելիով նուիրուած է Աստուծոյ Ժողովուրդին ծառայութեան։ Քահանայապետը միշտ աղօթող է մեզի համար ու մենք պարտականութիւնն ունինք իրեն համար աղօթելու, հուսկ ողորմութեան սուրբ տարուան առթիւ,որպէս եկեղեցւոյ անդամներ,պէտք է ցոյց տանք ժողովուրդին որ Աստուած Ամենաբարին է ու պէտք է լաւապէս ապրինք մեր հաւատքը, այնպէս ինչպէս զայն կ՛ապրի Ֆրանչիսկոս Պապը։

Մինասեան արք.- Սրբազան Քահանայապետին պատգամը հասաւ հայ ժողովուրդի սրտերուն, նոյնիսկ Սփիւռքի մէջ: Կը խօսինք պատգամի մը մասին որ թափանցեց 13 միլիոն աշխարհասփիւռ հայերու սրտերը։ Ան եկաւ առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդին մօտ, որ դարերու ընթացքին կարողացաւ դիմադրել ժողովուրդի մը կեանքի բոլոր փորձութիւններուն: «Ցեղասպանութիւն» բառը արդէն արտասանուած էր 12 Ապրիլ 2015-ին։ Հետեւաբար, ասիկա չէր ո՛չ հորիզոնը եւ ոչ ալ նպատակը Պապին այցելութեան, այլ՝ հոգեւոր կապը հովիւի մը որ կ՛ուղղուի դէպի Յիսուսի հօտը:

Անցեալի յիշողութիւնը՝ մեղմացնելու համար բախումները, ձգտելու համար ներողամտութեան եւ հաշտութեան: Մինասեան սրբազան, հզօր թուեցաւ Պապին այս պատգամը:

Մինասեան արք.- Անշուշտ, իրաւունք ունիս, որովհետեւ այս պատգամին մէջ հրաւէր մը կայ գործելու խաղաղութեան համար, գործելու միութեան համար հիմնուելով Աւետարանին վկայութեան վրայ: Եւ ասիկա կը ճառագայթէ միմիայն հովիւի մը սրտէն որ գիտէ ո՛ւր կ՛երթայ եւ ի՛նչ նպատակով կ՛երթայ: Այս պատգամը հասաւ բոլոր այն հոգիներուն, որոնք հանդիպեցան իր հետ, լսեցին զինք եւ կամ նոյնիսկ հեռատեսիլի միջոցաւ հետեւեցան իրեն: Ես չէի սպասեր տեսնել այս ժողովուրդը այսքան տաքարիւն իր հաւատքին մէջ, եւ որ կարողացաւ զայն արտայայտել իր պարզութեամբ, իր աղքատութեան մէջ, զոհողութիւններով հանդերձ, եւ իր ներկայութեամբ: Սրբազան Քահանայապետին պատարագին ներկայութիւնը, 25 յունիսին, հիմնուած էր զոհողութեան վրայ. դուք չէք ճանչնար այս ժողովուրդը եւ չէք գիտեր թէ ինչպէ՛ս կ՛ապրի. կ՛ապրին գիւղերու մէջ, սակայն եկան, թողուցին իրենց ընտանիքները, իրենց կովերը, ոչխարները, առօրեայ գործերը, որպէսզի գան, տեսնեն, լսեն եւ դպչին Պապին: Ասիկա ժողովուրդի հաւատքին արտայայտութիւնն է:

Դուք յաճախ շնորհակալութիւն յայտնեցիք Պապին իր բոլոր միջամտութիւններուն համար:

Մինասեան արք.- Ճիշդ է: Շնորհակալութիւն յայտնեցի իմ բոլոր խօսքերուս մէջ, բայց իւրաքանչիւր շնորհակալութեան մէջ փափաք մը կար, միջոց մը արտայայտելու եւ խնդրելու որ շարունակէ այս կապը: Կատարուեցաւ առաջին քայլը, հիմա մնացածը մեզմէ կախեալ է: Պատգամը մեզի ուղղուած էր, մեզի՝ հոգեւորականներուս: Եւ հոս խտրութիւն չեմ դներ հայ՝ կաթողիկէ եւ առաքելական Եկեղեցիներուն միջեւ. բոլոր հոգեւորականները կանչուած են հոգիներու ծառայութեան համար: Սրբազան Քահանայապետին առած քայլը Հայաստանի մէջ կոչ մըն է խորապէս գործօն առաքելութեան: Առաջին քայլ մը որ յեղաշրջեց բարեկամութեան եւ եղբայրսիրութեան կապը կաթողիկէ եւ առաքելական կղերին միջեւ: Մենք ջնջեցինք ամբողջ անցեալը երբ համագործակցեցանք ծառայելու համար Սրբազան Քահանայապետին: Սրբազան Քահանայապետը բոլոր ժողովուրդներուն ծառայութեան համար է:

Սեպտեմբերին Պապը պիտի այցելէ Ազրպէյճան։ Ակնկալութիւններ կա՞ն:

Մինասեան արք.- Առաջին հերթին, Քահանայապետը ազատ է երթալու ուր որ կ՛ուզէ: Եւ երկրորդ՝ թշնամիին հետ խօսիլը նաեւ դրական քայլ մըն է միջազգային խաղաղութեան համար: Ես հաւատացած եմ միշտ լաւատեսութեան, որովհետեւ իւրաքանչիւր հանդիպումի մէջ դրական կէտ մը կայ:

Դժուար է լաւատես ըլլալ Թուրքիոյ ճակատին վրայ, յատկապէս Պապին դէմ կատարուած ծանր քննադատութիւններէն ետք:

Մինասեան արք.- Մարդիկ ազատ են քննադատելու եւ կամ ակնկալելու ինչ որ կ՛ուզեն: Որպէս Հոգեւոր Հայր աշխարհի Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ, Պապը պարտականութիւնը ունի ըսելու ճշմարտութիւնը եւ յառաջ երթալու: Առաքելութիւնը կը կայանայ ճշմարտութիւնը ըսելու մէջ: Մենք պէտք է պաշտպանենք ժողովուրդը որ պէտք ունի մեր աջակցութեան, իսկ միւսները ազատ են արտայայտուելու ինչպէս որ կ՛ուզեն: Մենք մտահոգուած չենք թէ ի՞նչ կը խօսին մեր մասին, մենք մտահոգուած ենք Յիսուս Փրկիչի ըսելիքով մեր մասին, արդեօք պիտի կարողանա՞նք մեր պարտականութիւնը կատարել: Մնացեալը երկրորդական է:

Արհ. Տէր Ռաֆայէլ արք. Մինասեանին`

Արեւելեան Եւրոպայի հայ կաթողիկէներու առաջնորդին,

Հայաստան առաքելական ճանապարհորդութենէն վերադառնալէ ետք կը ցանկամ իմ խորին երախտագիտութիւնս յայտնել Ձեզի, քահանաներուն, աշխարհական հաւատացեալներուն եւ այն մարդոց, որոնք նուիրուած են Եկեղեցւոյ: Մեծապէս շնորհակալ եմ Ձեզի` բարեկա-մական ջերմ ընդունելութեան համար, եւ այն նուիրուածութեան համար, որ ունէիք Հայաստան կատարած այցելութեանս ժամանակ:

Մտքիս մէջ պահած եմ անջնջելի յիշողութիւն` Սուրբ Պատարագի տօնակատարութեան մասին, որ տեղի ունեցաւ Կիւմրիի մէջ, ինչպէս նաեւ հաճելի հանդիպումները կաթողիկէ համայնքին հետ եւ ես կը ցանկամ յատուկ շնորհակալութիւն յայտնել անոնց` իրենց եղբայրութեան, խոնարհութեան համար, որ ցոյց տուին ինծի: Ինչպէս նաեւ արժէքաւոր այն տեղեկութիւններուն համար, զորս դուք ուզեցիք փոխանցել ինծի, եւ որոնք մեծապէս օգտակար եղան ինծի:

Ես կը հաւաստիացնեմ Ձեզի իմ աղօթքներս, որ իմ սիրելի Հայաստանի կաթողիկէները քաջութեամբ եւ ուրախութեամբ շարունակեն ընթանալ Աւետարանի ուղիով` կառուցողական միասնութեան ոգով եւ բարեգործութիւն ընելով բոլորին: Ի սրտէ կ’օրհնեմ ձեզ` խնդրելով ձեզմէ, որ աղօթէք ինծի համար:

Վատիկան, 5 Յուլիսի, 2016թ.

Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին Հայաստան եռօրեայ այցելութեան անմիջական եւ շօշափելի արդիւնքներէն մէկը՝ Պապին այցելելիք վայրերէն ներս, անոնց շուրջ եւ իր սպիտակ Renault-ով երթեւեկութեան ճամբաներուն վրայ կատարուած մաքրագործումի, բարեկարգումի, վերանորոգութեան աշխատանքները եղած են։ Այսպիսի աշխատանքներ սովորաբար կը կատարուին անշուշտ բարձրաստիճան հիւրերու տարբեր երկիրներ հիւրընկալութեան առիթով, սակայն ըստ երեւոյթին հայրենի իշխանութիւնները, ամէն մակարդակի վրայ, Պապին ի պատիւ բան մըն ալ աւելի կատարած էին որպէսզի ան իր փոքր ինքնաշարժի պատուհանէն մեղմ ըսած՝ տգեղ ու խղճալի կամ պարզապէս անվայել երեւոյթներ տեսնելով վատ տպաւորութիւն չունենայ եւ․․․ ինքնաշարժը կեցնել տալով հերթական անակնկալ մը չընէ։

Պապին այցելութեան առիթով, այսպիսի բացառիկ բարենորոգչական աշխատանքներու արժանացած վայրերէն մէկը՝ Հանրապետութեան Արարատի մարզի Փոքր Վեդի գիւղը եղած է։ Արդարեւ, երեւանեան մամուլին վկայութեամբ, Պապի ժամանումին նախորդող օրերուն այս գիւղին մէջ կատարուած են բարենորոգչական լայնածաւալ աշխատանքներ, այն ալ՝ ոստիկանութեան խիստ հսկողութեան ներքեւ։ Գիւղացիները ըսած են որ այս աշխատանքները կապուած են Սրբազան Պապի Հայաստան կատարելիք այցելութեան հետ, որովհետեւ Խոր Վիրապի ճամբան իրենց գիւղէն կ’անցնի։ «Յունիսի 26-ին Հռոմի Պապը մեր գիւղի միջով է անցնելու, որ գնա Խոր Վիրապ» ըսած են գիւղացիները։ Անոնք ըսած են նաեւ որ ոստիկանութիւնը եկած է ստուգելու ոչ միայն այդ օրերուն գիւղ մտնող-ելլող մարդիկը, մասնաւորաբար գիւղին անծանօթ մարդիկը, այլ «սանիտարական մաքրութիւնը»։ «Հիմա մաքրման աշխատանքներ ենք կատարում, յետոյ պէտք է գծանշումներ անենք։ Կարճ ասած՝ ասֆալտը պէտք է լուացուի, մաքրուի որ իր այցին պատրաստ լինի» ըսած են բախտաւոր գիւղացիները։

Այսպէս, մաքրագործուած ու բարենորոգուած էին նաեւ Կիւմրիի փողոցները, գոնէ անոնք ուրկից պիտի երթեւեկէր Ֆրանչիսկոս պատարագելու համար Վարդանանց հրապարակին վրայ, երթալու Անարատ Յղութեան Միաբանութեան Հայ Քոյրերու Տունը եւ ապա այցելելու համար Եօթ Վէրք Սուրբ Աստուածածին եւ Սրբոց Նահատակաց եկեղեցիները։

Եթէ այս մաքրագործումի աշխատանքներու մասին Պապի ականջին կանխօրօք փսփսացողներ ըլլային, թերես ինք՝ որ ծանօթ է իբրեւ կարօտեալ միջավայրերու բարեկամ եւ հոգատար, որոշէր երկարել Հայաստան կեցութիւնը՝ երթեւեկելու համար հնարաւորին չափ բազմաթիւ կարօտեալ գիւղերէ ու թաղերէ որոնք չեն պակսիր Երեւանէն ոչ շատ հեռու շրջաններուն մէջ…։ Ափսոս…։

ԿԻՒՄՐԻԻ ԿԻԶԻՉ ԱՐԵՒԸ ՉԽԱՆԳԱՐԵՑ ՀԱՒԱՏԱՑԵԱԼՆԵՐՈՒՆ ՋԵՐՄԵՌԱՆԴՈՒԹԻՒՆԸ

25 Յունիս 2015, շաբաթ առտու, Կիւմրիի Վարդանանց հրապարակին վրայ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին կողմէ մատուցուելիք սուրբ Պատարագին մասնակցելու համար բացօդեայ եկեղեցի մուտքը հրաւիրատոմսով էր։ Տարբեր գոյներով տոմսեր հրապարակ հանուած ըլլալով, հաւատացեալները դասակարգուած էին… չեմ գիտեր ինչ հիման վրայ, սակայն իւրաքանչիւր դասակարգին յատուկ բաժին մը վերապահուած էր հրապարակին վրայ, խորանին դիմաց։ Բնական է որ պետական, պաշտօնական, դիւանագիտական եւ հոգեւորականներու դասակարգերուն համար տեղեր վերապահուած ըլլային, սակայն ոչ շարքային ժողովուրդին համար, որ սակայն առաւօտեան ժամը 7.00-էն սկսեալ արդէն սկսած էր խուժել հրապարակ-եկեղեցին, որ շրջափակուած էր ոստիկանութեան կողմէ։ Կ՛անցնէին միայն տոմս ունեցողները՝ յետ խուզարկութեան։ Իմացանք որ Հայ կաթողիկէ առաջնորդարանը 14.000 տոմս բաժնած էր եւ նոյնքան ալ տրամադրած էր քաղաքապետարանին։ Հակառակ այս խիստ միջոցառումներուն սակայն, Պատարագի սկզբնաւորութենէն երկու ժամ առաջ արդէն հրապարակը կը յորդէր ժողովուրդով, իր բոլո՛ր դասակարգերով, որոնք նոյնացած էին Վատիկանի եւ Էջմիածնի զինանշաններով զարդարուած սպիտակ գլխարկներով կիզիչ արեւէն պաշտպանուած իրենց գլուխներով եւ սպիտակ ուսանոցներով։ Իրենց հագուստ կապուստով կը զատորոշուէին այս առթիւ աշխարհի քիչ մը բոլոր կողմերէն Կիւմրի ժամանած հայ կաթողիկէները, եւ ո՛չ միայն։

Կամաց-կամաց բարձրացող արեւուն չափազանց կիզիչ ժառագայթները չէին խնայեր ո՛չ մէկ դասակարգի։ Եթէ ոմանք իրենց հանգամանքին բերումով կամ ցուցամոլութեամբ տոկացին 3-4 ժամ, մնացեալ ջախջախիչ մեծամասնութիւնը սակայն տոկա՛ց, այն ալ յոտնկա՛յս, իր հաւատքին ու ջերմեռանդութեան շնորհիւ՝ աղօթելու համար Պապին հետ, յուսադրուելու անոր ամոքարար խօսքերով եւ ստանալու անոր հայրական օրհնութիւնը:

Կիւմրիի եւ անոր մերձակայ գիւղերու կաթողիկէ բնակչութեան հաւատքին ու ջերմեռանդութեան վկայութիւնը հանդիսացաւ այս սրբազան արարողութիւնը, որ լատինածէս ըլլալով հանդերձ սուրբ Պատարագի խորհուրդին հաղորդակից դարձուց աւելի քան երկու տասնեակ հազարաւոր ժողովուրդը, որ հաւասար ապրումով ունկնդրեց հայերէնով եւ լատիներէնով արտասանուած «Հաւատամք»ն ու «Հայր Մեր»ը, երգչախումբին կատարած հայկական եւ օտարալեզու շարականները։ Հայաստանեան որեւէ եկեղեցւոյ մէջ մատուցուած հայածէս պատարագներուն ընթացքին անգամ երբեք այսքան ջերմեռանդութեան մթնոլորտ չեմ նկատած անցնող հինգ տասնեակ տարիներու ընթացքին ամէն անգամ որ (գրեթէ ամէն տարի եւ վերջին երկու տասնեակ տարիներուն՝ տարին մէկէ աւելի անգամներ) Հայաստանի մէջ պատարագ տեսնելու գացած եմ կիրակի օրերը։ Այս ջերմեռանդութիւնը արտայայտող ամէնէն տպաւորիչ պահերէն մէկը եղաւ ամփոփումի պահը զոր հաւատացեալ ժողովուրդը հրաւիրուեցաւ բաժնելու պատարագիչ Քահանայապետ Հօր հետ։ Ամփոփումի այդ քանի մը վայրկեաններու ընթացքին եթէ ասեղ մը անգամ գետին իյնար կը լսուէր։ Պատարագիչ Հօր օրինակին հետեւելով ամբողջ ժողովուրդը գլխիկոր կը խոկար։ Երկրորդ տպաւորիչ պահը՝ պատարագիչ Հօր կողմէ տրուած ողջոյնի հրաւէրն էր, որուն բացառիկ ուրախութեամբ արձագանգեցին հաւատացեալները, ողջունելով զիրար իբրեւ անկեղծ սիրոյ, եղբայրսիրութեան, իրարօգնութեան, իրարու զօրակցութեան արտայայտութիւն։ Վատիկանի կամ կաթողիկէ եկեղեցիներուն մէջ այս երեւոյթները սովորական ըլլալով, նկարագրուելիք բաներ չեն, բայց այդ օր ուշագրաւ էին։

ԿԱԹՈՂԻԿԷ ԵԿԵՂԵՑԻՆ ՄԻԱՅՆ ՎԱՏԻԿԱՆԸ ԵՒ ՊԱՊԸ ՉԵՆ

Կաթողիկէ Եկեղեցին միայն Վատիկանը եւ Պապը կամ զանոնք շրջապատող մեծ ու փոքր հոգեւորականներու դասը չեն, ոչ ալ լատինածէս արարողութիւնները, այլ Եկեղեցւոյ ներկայութիւնը կը խորհրդանշեն նաեւ քրիստոնէական արժէքներով առաջնորդուող եւ մարդկայնականութեամբ գործող մարդասիրական, բարեգործական եւ ծառայողական հաստատութիւնները ու կազմակերպութիւնները որոնք կը գործեն լուսարձակներէ հեռու, հոն ուր իրենց բազմաբնոյթ օգնութեան կարիքը ունին արհամարհուած մարդիկ, ընկերութեան լուսանցքայնացուած դասակարգերը, կարօտեալ միջավայրերը՝ իրենց անօգնական մանուկներով, անտէր ծերերով, որբեւայրիներով, հիւանդներով ու հաշմանդամներով։ Այս կազմակերպութիւներուն ընձեռած օգնութիւնները միայն նիւթական չեն, այլ հոգեւոր ու դաստիարակչական։ Անոնք հաւատք, յոյս եւ սէր կը ներշնչեն շրջապատին, բոլորի՛ն անխտիր։ Անոնց աշխատանքին մղիչ ուժը Յիսուսի քարոզած սէրն է հանդէպ մարդուն, իր նմանին։ «Գթառատ եւ թանձրացեալ սէրը» , որ «քրիստոնեայի այցեքարթն է» ։

Այս հաստատումն էր որ կատարեց Պապը Կիւմրիի Պատարագի ընթացքին արտասանած քարոզին մէջ՝ շնորհակալութեամբ յիշատակելով Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Հայաստանի մէջ ներկայութիւնը խորհրդանշող միաբանութիւններէն, կազմակերպութիւններէն ու հաստատութիւններէն մի քանին՝ Աշոցքի Տիրամայր Նարեկի հիւանդանոցը, որ պատմական երկրաշարժէն ետք երջանկայիշատակ Յովհաննէս-Պօղոս Բ. Սուրբ Քահանայապետին նուէրը եղաւ աղիտահար ժողովուրդին, Մայր Թերեզայի քոյրերը իրենց աղքատախնամ ծառայութիւններով, Անարատ Յղութեան Միաբանութեան հայ քոյրերը՝ որոնք քոյր Արուսեակին գլխաւորութեամբ եւ բարերարներու աջակցութեամբ կրթական, դաստիարակչական, մշակութային, աղքատախնամ հսկայական ծրագիրներ կ՛իրականացնեն Տաշիրէն մինչեւ Երեւան, անցնելով Կիւմրիէն եւ Ծաղկաձորէն, Հայկական Կարիտասը՝ որուն հիմնադրութիւնը 1994-ին Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ կողքին, Կիւմրիի մէջ, ամերիկեան Catholic Relief Services (CRS) կազմակերպութեան ներկայացուցիչ Զուարթ Նաճարեանին ջանքերով եւ երջանկայիշատակ Ներսէս Ներսէսեան արքեպիսկոպոսին քաջալերանքով, նախախնամական եղաւ, որովհետեւ ան այսօր արժանացած է միջազգային ճանաչման եւ անոր միջոցաւ է որ եւրոպական Կարիտասները բարեսիրական մեծագումար ներդրումներ կը կատարեն Հայաստանի մէջ։ Հայկական Կարիտասի աջակցութեամբ է որ Քանաքեռի Հայ կաթողիկէ կեդրոնի մարդասիրական գործին նորագոյն մէկ վկայութիւնը հանդիսացաւ սուրիահայ բազմահարիւր գաղթականներու պատսպարումը եւ հոգատարութիւնը։ Կաթողիկէ համայնքը փոքրամասնութիւն է, բայց անոր ներդրումը ժողովուրդի բարօրութեան գործին՝ գնահատելի, ըսել ուզեց Ֆրանչիսկոս։

ՎԱՅ ՄԵԶԻ ԵԹԷ ՊԱՊԸ ՉԻ ԿՐԿՆԵՐ «ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԻՒՆ» ԲԱՌԸ…

Պապին քրիստոնեայ առաջին երկիր ուխտագնացութեան եւ այս առթիւ անոր ունեցած ելոյթներուն՝ Հայրենի մամուլի լրագրողներուն ու մեկնաբաններուն արձագանգներուն կիզակէտը առաւելաբար «ցեղասպանութիւն» եզրն էր։ Հայոց ցեղասպանութեան Վատիկանի կողմէ ճանաչումին․․․ ստուգումը։ Պապը՝ կարծես կանխազգալով լրագրողներուն այս հետաքրքրութիւնը, չըսելու համար տեսակ մը իրարանցումը, ոտքը հազիւ Հայաստան դրած իր անդրանիկ ելոյթին ընթացքին դարձեալ գործածեց ցեղասպանութիւն բնորոշումը, հակառակ անոր որ շաբաթ մը առաջ Հռոմէն հաղորդուած լուրերէն ի յայտ կու գար որ այդ բառը չկար Հայաստանի մէջ արտասանելիք խօսքերու պաշտօնական բնագիրներուն մէջ։ Ասով ալ չգոհանալով, այցելութեան աւարտին, Հռոմ վերադարձի ճամբուն վրայ, օդանաւին մէջ անգամ, հայ լրագրողներ Պապին կրկնել տուին որ 1915-ին կատարուածը ուրիշ բան չէր եթէ ոչ ցեղասպանութիւն։ Հայրենի մեր պաշտօնակիցները կ’երեւի մոռցած էին որ անցեալ տարուան Ապրիլի 12-ին Վատիկանի սուրբ Պետրոսի պազիլիքային մէջ արտասանած քարոզին մէջ, Ֆրանչիսկոս ճանաչումէն անդին անցնելով ըսած էր որ լռութիւնը մեղսակցութիւն է այդ ցեղասպանութեան, ինչ որ կոչ մըն էր ցեղասպանական արարքներու կրկնութիւնը կանխարգիլել ձեւացնող երկիրներուն ճանչնալու Հայոց ցեղասպանութիւնը։ Եւ այդ լռութիւնը խզելու Պապի կոչին առաջին ընդառաջողը եղաւ Թուրքիոյ հին ու նոր մեծագոյն դաշնակիցը՝ Գերմանիան։

Լաւ կ’ըլլար որ լրագրողները ցեղասպանութիւն բառին Պապին կողմէ անընդհատ արտասանութիւնը ակնկալելու եւ յետոյ Պապին վերապահուած պաշտօնական ու ժողովրդային բացառիկ ընդունելութեան մէջ՝ միայն Հայութեան երախտագիտական զգացումներուն արտայայտութեան մասին բարձրաձայնելու փոխարէն կամ գոնէ անոր զուգահեռ, ուշադրութիւն դարձնէին նաեւ անոր իբրեւ ուխտաւոր կատարած այցի նշանակութեան ու նպատակներուն, բազմաթիւ առումներով նշանակալի անոր ելոյթներուն, իբրեւ քրիստոնէութեան միջնաբերդ շրջանէն ներս Հայաստանին վերապահուած դերակատարութեան անդրադարձներուն, համայն հայութիւնը, Հայաստանը, հայկական պետութիւնը, տեղական իշխանութիւնները, եկեղեցին ու քաղաքացիները յուզող հրատապ խնդիրներուն Պապին կողմէ կատարուած ակնարկութիւններուն, փոխանցած պատգամներուն, կատարած յորդորներուն, կոչերուն՝ խաղաղութիւն կերտելու միջոցներու մասին, «ապագայի հիմքերը դնելու համար խաղաղութեան պայմաններ ստեղծելէ երբեք չյոգնելու մասին՝ բոլորին համար ապահովելով արժանավայել եւ արդարօրէն վարձատրուող աշխատանք, առաւել կարիքաւորներուն՝ խնամատարութիւն, եւ անխոնջ պայքար մղելով կաշառակերութեան դէմ, որ պէտք է արմատախիլ ընել»։ Եւ դեռ՝ մարդու եւ քաղաքացիական իրաւունքներու, ընկերային արդարութեան, գթասրտութեան, քաղաքացիներուն սէր ու մօտիկութիւն ցուցաբերելու մասին։ Այսպիսի սիրոյ, մօտիկութեան ու խոնարհութեան այնքա՜ն գեղեցիկ եւ յուզիչ այն պահու մասին երբ նախ Կիւմրիի մէջ Սրբոց Նահատակաց եկեղեցի այցելութեան ընթացքին եւ ապա Երեւանի հրապարակին վրայ, էքիւմենիք արարողութեան եւ խաղաղութեան ի խնդիր աղօթքի աւարտին, ան խոնարհելով մէկ առ մէկ համբուրեց հաշմանդամները եւ օրհնեց զանոնք։ Ինչքա՜ն խորհուրդ եւ ուղերձներ կային անոր ոչ միայն խօսքերուն, այլ արարքներուն մէջ։

ՊԱՊԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԸ ՀՌՉԱԿԵՑ ՈՒԽՏԱՎԱՅՐ

«Հռոմէն կու գամ որպէս ուխտաւոր՝ ձեզի հետ հանդիպելու եւ արտայայտելու սրտիս խորքէն բխող զգացումս, որ ձեր եղբօր սէրն է, եղբայրական գիրկընդխառնումն է ամբողջ կաթողիկէ եկեղեցոյ, որ ձեզ կը սիրէ եւ ձեր կողքին է» յայտարարեց Պապը Հայաստանի մէջ ունեցած առաջին ելոյթին մէջ։ Այս խօսքերը ցոյց տուին Ֆրանչիսկոսի առաջին քրիստոնեայ երկիր այցին աշխարհացունց նշանակութիւնը։ Արդարեւ, ան Հայաստանը հռչակեց ուխտավայր, այլ խօսքով՝ սրբավայր ուր մարդիկ կ՛երթան աղօթելու ի խնդիր ազնիւ ցանկութեան մը իրականացումին։ Ասիկա ըսելով ան աշխարհին ցոյց տուաւ աշխարհի առաջին քրիստոնեայ երկրին տեղը։ Ապա, ան ի լուր աշխարհին յայտնեց մէկ միլիառ եւ երկու հարիւր միլիոն հաւատացեալ հաշուող Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ զօրակցութիւնը Հայաստանին եւ Հայութեան։

Պապը յաչս աշխարհին արժեւորեց Հայութեան առաջին քրիստոնեայ ժողովուրդը ըլլալու յատկութիւնը, բանիւ եւ գործով ցոյց տուաւ այդ յատկութիւնը յատկանշող արժէքները եւ միաժամանակ հրաւիրեց հայերը արդարացնելու զայն, անհատապէս եւ հաւաքաբար առաջնորդուելով այդ արժէքներով։

Այդ հրաւէրին ընդառաջած ըլլալու վկայութիւնը տալու հրամայականին առջեւ կը գտնուին այժմ Հայաստանը եւ համայն հայերը։

ՍԱՐԳԻՍ ՆԱՃԱՐԵԱՆ

«Այդ երեք օրերու ընթացքին համայն հայ ժողովուրդը Քահանայապետին ցուցաբերեց յարգանք, ջերմութիւն, մտերմութիւն ու մօտիկութիւն։ Ֆրանչիսկոս Պապը արդէն անմիջական շփումներ ունեցած է Հայ առաքելական ու կաթողիկէ եկեղեցիներու հաւատացեալներուն հետ, երբ տակաւին Պուէնոս Այրէսի Արքեպիսկոպոսն էր» ըսաւ Արեւելեան եկեղեցիներու ժողովի կառավարիչը։ Ապա անլուսարձակի տակ առաւ Տիեզերական Եկեղեցւոյ ու Հայ առաքելական եկեղեցիներուն միջեւ համամիութենական ու եղբայրական կապերը, ինչպէս նաեւ կաթողիկէ եկեղեցւոյ առաքելութիւնը Հայաստանի մէջ, յատկապէս 1988-ի ահաւոր երկրաշարժէն ետք, մասնաւորապէս նշելով Սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ․ի նուէրը` Աշոցքի հիւանդանոցը։

Ծիրանաւորը ապա հաստատեց թէ Հայ Ժողովուրդը իր իւրայատուկ ինքնութիւնը կը գտնէ իր նոյնինքն էութեան մէջ` քրիստոնէական հաւատքի ու անոր վկայութեան մէջ, մարտիրոսութեան մէջ ու յատկապէս Յիսուս Քրիստոսի մէջ եւ Սրբազան Քահանայապետի այցը Հայաստան ուրիշ բան չէր եթէ ոչ այդ հաւատքի մէջ անոնց վերահաստատումը, ինչպէս նաեւ Սրբազան Հօր սիրոյ ու բարեկամութեան վկայութիւնը հանդէպ տառապող Հայ ժողովուրդին, զանոնք քաջալերելու յառաջ ընթանալ հաւատքի վկայութեան մէջ ապագային նայելով յոյսի աչքերով։

Կարդինալ Սանտրի ապա ակնարկելով Ֆրանչիսկոս Պապին եւ Գարեգին Բ․ կաթողիկոսին Խոր Վիրապի մէջ` Արարատի դիմաց, խաղաղութիւնը խորհրդանշող երկու աղաւնիներ ազատ արձակելուն, մաղթանք յայտնեց որ համայն հայ ժողովուրդը կարենայ ապրիլ խաղաղութեան մէջ։

Կարդինալ Սանտրի զրոյցի ընթացքին ակնարկեց նաեւ Սրբազան Քահանայապետին սեպտեմբեր ամսուան ընթացքին Վրաստան եւ Ատրպէյճան կատարելիք առաքելական ճամբորդութիւններուն, ինչպէս նաեւ Միջին Արեւելքի քրիստոնեաներու կացութեան, որոնք տակաւին կը շարունակուին հալածուիլ ու հարստահարուիլ ու կը ստիպուին թողուլ տեղ, տուն եւ ինչքեր աւելի ապահով վայրեր փոխադրուելու համար, յաճախ դիմելով գաղթականութեան ճամբուն, այնպէս որ Միջին Արեւելքը կամաց կամաց սկսած է պարպուիլ ու քրիստոնեաներու ներկայութիւնը այդ հողերէն հետզհետէ նուազիլ։

Եռօրեայ այդ ուխտագնացութիւնը եղաւ պատմական եւ այդ օրերուն` Սրբազան Քահանայապետը` որ արդէն ծանօթ էր Հայ ազգի կեանքին ու պատմութեան, աւելի մօտէն կարողացաւ վայելել հայութեան սբ. Պետրոսի յաջորդին վերապահած ջերմութիւնը։

Դեսպան Մինասեան զրոյցի ընթացքին անդրադարձաւ Նորին Սրբութեան այցելութեան մի քանի կարեւոր կէտերուն ու պահերուն, յատկապէս շեշտը դնելով իրադարձութեան մը վրայ, որ այդ խիտ ու յուզումնալից օրերուն շուքի մէջ մնաց. այն է ՀՀ Նախագահ Սերժ Սարգսեանի` յանուն Հայ Ազգի զաւակներուն Քահանայապետին փոխանցած նուէրը. Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին ներկայացնող փոքրիկ արձանը, գործը` աշխարհահռչակ քանդակագործ Դաւիթ Երեւանցիի։ Այդ նուէրը յանձնելու պահուն Հայաստանի հանրապետութեան նախագահը յոյս յայտնած է որ այդ արձանի աւելի մեծ չափով նմանօրինակը զետեղուի Վատիկանի այգիներուն մէջ եւ Ֆրանչիսկոս Պապը սիրայօժար ընդունած է այդ առաջարկը։ Ֆրանչիսկոս Պապը արդէն վերադարձած է Վատիկան, բայց եւ այնպէս Անոր Հայաստան աշխարհ կատարած ուխտագնացութիւն կը շարունակուի։

«Այց առաջին քրիստոնեայ երկիր» կարգախօսը ինքնին մեծ խանդավառութիւն յառաջացնող եւ ընդ-հանրական խորհուրդ ունէր մեր ժողովուրդին համար, ինչպէս դիւանագիտական, այնպէս ալ հայկական ներկայութիւնը փաստող ոչ միայն Հայաստանի մէջ, այլեւ Հայաստանէն դուրս:

Հռոմի Պապի այցը մեծ խորհուրդ ունէր, որոնք ես կը ցանկայի ամփոփել երեք կէտերով:

Առաջին` Հռոմի պապը Հայաստանի մէջ, ինչպէս եւ մէկ տարի առաջ Իտալիոյ մէջ` մեր նահատակներու յիշատակը ոգեկոչող պատարագի ժամանակ, վերահաստատեց Հայոց ցեղասպանութեան իրողութիւնը: Պապի այս քայլը մեզի համար շատ դռներ կրնայ բանալ: Սա շատ լաւ առիթ է, որպէսզի Վատիկանի արխիւներուն մէջ պահուող Հայոց ցեղասպանութեան վաւերագիրները, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով շուրջ 100 տարի ուսումնասիրութենէ դուրս մնացած են, ուսումնասիրուին:

Հռոմի Ֆրանչիսկոս Պապի Հայաստան այցելութեան երկրորդ կարեւոր խորհուրդը այն է, որ վերահաստատուեցաւ Հայ առաքելական եւ կաթողիկէ եկեղեցիներու ջերմ յարաբերութիւնները, որոնք պաշտօնականացուած էին եւ ինչոր առումով` սառը:

Երրորդ խորհուրդը այն է, որ Հռոմի Պապը մեզի փոխանցեց խոնարհութեան, խաղաղութեան, մարդոց ու Աստուծոյ ծառայելու իր վերաբերմունքն ու պատգամը: Անոր` իսկական եկեղեցականի աստուածահաճոյ յայտարարութիւնները ոչ միայն մեծ օրհնանք էին բոլորիս համար, այլեւ ան այդ օրհնութիւնը բաշխեց Հայաստանին եւ Սփիւռքին:

Կիւմրիի մէջ պատարագ մատուցելով, ան` որպէս կաթողիկէ համայնքի Քահանայապետ, վերարժեւորեց Հայ կաթողիկէ համայնքի գործունէութիւնը Հայաստանի, ի մասնաւորի` Կիւմրիի մէջ, ուր մեծ թիւով կաթողիկէ համայնք կայ:

Իսկ Հռոմի Պապի այցը, առհասարակ, մեծ ապտակ էր այն պետութիւններուն, մասնաւորապէս Թուրքիոյ, որոնք այսօր կը շարունակեն իրենց պատերազմական գործողութիւնները: Պապի յայտարարութիւնները անարձագանգ չմնացին: Թուրքիոյ պատասխանը չուշացաւ, աւելին` ան իր յայտարարութիւններով փորձեց վարկաբեկել Հռոմի Պապը:

Իրականութեան մէջ Հռոմի Պապի խաղաղութեան պատգամը եւ աւետիսը, մեծ բնաբան ու խորհուրդ կը կրէր իր մէջ: Խաղաղութիւն, որուն կարիքը համայն մարդկութիւնը ունի:

Հայաստանէն Հռոմի պապը ի լուր աշխարհի յայտարարեց, որ հակամարտութիւններու լուծումը պատերազմը չէ: Պէտք է փորձել լեզու գտնել իրարու հետ, հաշտութիւն կնքել, որպէսզի խաղաղութիւն վերահաստատուի: Եկեղեցւոյ առաջնորդը շատ նուրբ դիւանագիտութեամբ կրցաւ քարոզել, որ պատերազմը լուծում չէ ազգերու համակեցութեան»:

Պատասխանելով «Երեքօրեայ ձեռնարկներէն Ձեզի համար ո՞րն էր ամենախորհրդանշականը» հարցումին, Վերապատուելին ըսած է․-

Նախ շնորհակալ եմ Ամենայն Հայոց Գարեգին Բ․ կաթողիկոսին, որ հրաւիրեց զիս ներկայ գտնուելու Հռոմի Պապի եռօրեայ այցին առիթով կազմակերպուած միջոցառումներուն: Հրաւէրը ես մեծ հաճոյքով ընդունեցի, իսկ Հայաստանի մէջ՝ օրհնուեցայ:

Ինծի համար մեծ նշանակութիւն եւ խորհուրդ ստացաւ առաջին օրը, երբ Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածնի մէջ տեղի ունեցաւ բարիգալստեան արարողութիւնը: Աւարտին ես հնարաւորութիւն ունեցայ ողջունելու եւ մօտ վայրկեան մը զրուցելու Պապին հետ: Ան շատ հետաքրքիր կերպով արտայայտուեցաւ Հալէպի մասին՝ ըսելով. «Հալէպը նահատակ ժողովուրդ է, եւ ես կ՛աղօթեմ Հալէպի համար»: Այս խօսքերը մեծ կարեւորութիւն ունին ոչ միայն ինծի համար: Այս խօսքերը կը փաստեն, որ Հռոմի Պապի աղօթքներուն եւ մտքերուն մէջ Հալէպը եւս տեղ ունի:

Սա պատգամն է նաեւ մեզի, որ իւրաքանչիւրս՝ որպէս խաղաղութեան աղաւնի, մեր հոգիով, մտքով, համբերութեամբ՝ շարունակենք խաղաղութեան դեսպան դառնալ Սուրիայի համար, որպէսզի երկնային, մարդկային իրաւունքով եւ արժանապատուութեամբ կարենանք խաղաղութիւն հաստատել մեր զաւակներուն եւ գալիք սերունդներուն համար: