Աստուած արդար է…
Արդարութիւնը Աստուծոյ մակդիրներէն մէկն է, որ կը նշանակէ թէ անոր մէջ չկայ անիրաւութիւն։ Երբ խօսինք աստուածային արդարութեան մասին երեք սահմանումներ կրնանք վերագրել անոր։ Առաջին հերթին, աստուածային արդարութիւնը իւրաքանչիւր մարդ արարածին կ’ապահովէ իրաւունքը ապրելու ազատ եւ արժանապատուութեամբ։ Աստուած սկիզբէն մարդս ազատ ստեղծեց եւ անոր յանձնեց ամէն բան, ամբողջ ստեղծագործութիւնը, խնդրելով որ տէր դառնայ անոր եւ խնամէ զայն։ Երկրորդ սահմանում մը նաեւ որ կը բնորոշէ աստուածային արդարութիւնը այդ ալ հաւասարութիւնն է բոլորին միջեւ։ Դարձեալ առաջին վայրկեանէն երբ Աստուած մարդիկը ստեղծեց զանոնք իրարու հաւասար ստեղծեց։ Ամէն մարդ Աստուծոյ ստեղծագործութիւնն է, այսինքն Աստուծոյ զաւակն է, եւ իւրաքանչիւրին իրաւունքն է հաւասար վերաբերում վայելել։ Աստուծոյ արդարութիւնը հիմնուած է հաւասարութեան վրայ համայն մարդկութեան միջեւ։ Երբ Յիսուս կը պատմէ մշակներու առակը, կը խօսի այն գործատէրին մասին որ բոլոր ժամերու աշխատաւորներուն հաւասար օրավարձ կը շնորհէ, հակառակ անոր որ անոնցմէ ոմանք առտու կանուխէն սկսած էին գործի, իսկ ուրիշներ միայն մէկ ժամ աշխատած էին։ Եւ երբ ամբողջ օրը աշխատող մշակներրը կը գանգատին ըսելով թէ վերջինները ինչո՞ւ իրենց նման կը վարձատրուին, տէրը կը պատասխանէ ըսելով. «Ընկեր, ես քեզ չեմ զրկեր. մէկ դահեկանի սակարկութիւն չըրի՞ր ինծի հետ. առ քուկդ եւ գնա։ Եթէ ես կ’ուզեմ այս վերջինին քեզի հաւասար տալ, միթէ իշխանութիւն չունի՞մ ունեցածներս գործածելու ինչպէս որ կ’ուզեմ. եւ կամ քու աչքդ չար է՝ որովհետեւ ես բարի եմ» (Մատթէոս 20,13-15)։ Գալով երրորդ սահմանումին, աստուածային արդարութիւնը նաեւ կը կայանայ աստուածային դատաստանին մէջ, ուր Աստուած կը ներկայանայ որպէս դատաւոր, որուն նպատակը պատժել չէ, այլ՝ ապահովել յաւիտենականութիւնը իւրաքանչիւրին։ Նոյնիսկ որպէս դատաւոր, Աստուած կը գործէ մեկնելով իր սէրէն։
Աստուածային արդարութեան նպատակակէտը բարին եւ խաղաղութիւնն է։ Սուրբ Թովմաս Ագուինացին կ’ըսէ. «Արդարութիւնը Աստուծոյ լաւագոյն առաքինութիւններէն մէկն է, որ նպատակ ունի բարին եւ անարատութիւնը»։ Իսկ Սուրբ Օգոստինոս կ’ըսէ. «Արդարութիւնն ու խաղաղութիւնը երկու անբաժան բարեկամներ են»։ Ուստի արդարութիւնը անպայման պէտք է ապահովէ մարդուն թէ՛ անձնական բարիքն ու խաղաղութիւնը, եւ թէ՛ հանրային բարիքն ու խաղաղութիւնը։ Երբ այս երկուքը չկան ուրեմն արդարութիւնը չկայ։ Ափսոս որ մարդկային ըմբռնումով արդարութիւնը պարզապէս քաղաքական ու կանոնական չափանիշ նկատուած է։ Յաճախակի ժողովներ, համագումարներ ու հանդիպումներ կը գումարուին, հազարաւոր գիրքեր կը տպուին, հազարաւոր գումարներ կը ծախսուին արդարութեան մասին խօսելու եւ գրելու համար, սակայն ոչ մէկ ձեւով զայն կ’իրագործեն գետնի վրայ։

…եւ ողորմած
Խօսելով ողորմածութեան մասին, Աստուած իր բնութեամբ չի կրնար եթէ ոչ ողորմած ըլլալ։ Սուրբ գիրքին մէջ կը տեսնենք անոր գթալիր պատկերը որ միշտ կը քալէ ժողովուրդին առջեւէն, կ’առաջնորդէ զայն, կը խնամէ ամէն տեսակի փորձանքէ, կ’ազատէ, կը կերակրէ, կը զգեստաւորէ։ Այնքան ողորմած է որ նոյնիսկ ինքզինքը տուաւ, զոհեց մարդուն համար։ Եւ որովհետեւ ինք ողորմած է, կ’ուզէ որ ամէն մարդ ըլլայ ողորմած իրեն նման. «Ողորմած եղէ՛ք, ինչպէս ձեր Հայրը ողորմած է» (Ղուկաս 6,36)։ Ողորմած ըլլամ նման երկնաւոր Հօրս կը նշանակէ ինքզինքս տամ, իմ կեանքս նուիրեմ ուրիշին համար։ Յիսուսի կարեւորագոյն հրաւէրն է ողորմած ըլլալը, որովհետեւ միայն ողորմած ըլլալով կրնանք սրբութեան հասնիլ։ Եկեղեցին յստակ կը սահմանէ 14 ողորմութեան գործեր, եւ զանոնք կը բաժնէ երկու խումբերու՝
մարմնային ողորմութեան գործերը՝ հիւանդին այցելել, անօթին կերակրել, ծարաւը յագեցնել, անտունիին բնակարան ապահովել, կարիքաւորը զգեստաւորել, բանտարկեալներուն այցելել եւ մեռելները թաղել,
եւ հոգեւոր ողորմութեան գործերը՝ անգէտը ուսուցանել, մեղաւորը քաջալերել, վնասողին ներել, սգաւորը մխիթարել, ուրիշին յանցանքներուն համբերել, ողջերուն եւ մեռեալներուն համար աղօթել։
Մեր Տէրը՝ Յիսուս Քրիստոս վարձատրութիւն կը խոստանայ բոլոր անոնց որոնք ողորմութիւն կը կատարեն ծածուկ. անոնք որոնք թմբկահարելով, կեղծաւորութեամբ եւ մարդոցմէ գովասանք ստանալու համար ողորմութիւն կը կատարեն, արդէն իսկ մարդոցմէ ստացած կ’ըլլան իրենց վարձատրութիւնը, սակայն բոլոր անոնք որոնք ծածուկ կը կատարեն՝ Աստուած պիտի վարձատրէ զիրենք յայտնապէս. «Իսկ դուն երբ ողորմութիւն ընես, թող ձախ ձեռքդ անգիտանայ ինչ որ կ’ընէ աջդ, որպէսզի ողորմութիւնդ ըլլայ գաղտնի, եւ Հայրդ որ կը տեսնէ գաղտնին, պիտի վարձատրէ քեզ յայտնապէս» (Մատթէոս 6,3-4)։ Խոստացուած վարձատրութիւնները կրնանք համառօտել երեք կէտերու մէջ։ Քրիստոս նախ կը խոստանայ մեզի տալ ամէն բան որուն կարիքն ունինք. «Տուէ՛ք, եւ պիտի տրուի ձեզի» (Ղուկաս 6,38)։ Երկրորդ՝ ողորմութեան գործերը կ’օգնեն մեզի որպէսզի ազատագրուինք խոստովանուած մեղքի կապանքներէն ու հետքերէն. «Այսուհետեւ ապաշխարութեան արժանի պտուղ տուէք» (Մատթէոս 3,8)։ Լերան քարոզին մէջ եւս, Յիսուս կ’անդրադառնայ այս վարձատրութեան մասին ըսելով. «Երանի ողորմածներուն, որովհետեւ անոնք ողորմութիւն պիտի գտնեն» (Մատթէոս 5,7)։ Իսկ երրորդ վարձատրութունն է ժառանգել յաւիտենական կեանքը։ Ողորմութեամբ մենք կը նմանինք Յիսուսի, մեր կեանքի միակ տիպարին, որ մեզի սորվեցուց ինչպէս վերաբերիլ ուրիշներուն հանդէպ։ Այս կէտին կ’անդրադառնայ Յիսուս երբ կ’ըսէ. «Մի՛ դիզէք ձեզի գանձեր երկրի վրայ ուր ցեցն ու որդը կը կրծեն, ուր գողերը պատին մէջէն անցք կը բանան ու կը գողնան։ Դուք գանձեր հաւաքեցէք երկինքի մէջ, ուր չկայ ցեց ու որդ որ կրծեն, չկայ գող որ գողնայ։ Ուր գանձդ է, հոն է նաեւ սիրտդ» (Մատթէոս 6,19-21)։

Հետեւաբար…
Նոյնիսկ եթէ մարդուս համար դժուար է միանգամայն ըլլալ արդար եւ ողորմած, որովհետեւ յաճախ ան իր զգացումներուն վրայ միայն հիմնուելով, կը մոռնայ արդար ըլլալ, եւ կամ արդար ըլլալու համար կը կարծէ թէ պէտք չէ ողորմած ըլլալ եւ զգացական, սակայն Աստուծոյ համար անբաժանելի են արդարութիւնն ու ողորմութիւնը։ Սուրբ Օգոստինոս կ’ըսէ. «Թող ոչ ոք կարծէ թէ Աստուծոյ ողորմութիւնը առանց պատիժի կը թողու յանցաւորը, որովհետեւ Աստուած արդար է»։ Յաճախ մարդիկ իրենց դատողութեան մէջ կը հիմնուին ողորմութեան վրայ, որով նախընտրելով ողորմութիւնը կը կորսնցնեն արդարութիւնը, եւ երբեմն ալ կը կորսնցնեն ողորմութիւնը, պահպանելու համար իրենց դատողութիւններուն խստութիւնը։ Սուրբ Օգոստինոս դարձեալ կ’ըսէ. «Աստուած չի կորսնցներ իր դատողութեան խստութիւնը ողորմութեան բարութեան մէջ, եւ ոչ ալ ողորմութեան բարութիւնը դատողութեան խստութեան մէջ։ Աստուծոյ ողորմութեան մեծութիւնը այն է որ չի թողուր յանցաւորը առանց պատիժի. ան կը հարուածէ դաստիարակչական գաւազանով, որպէսզի վերջաւորութեան չի ստիպուի պատժել դժոխքին մէջ։ Որքան որ պէտք է վստահիս Աստուծոյ ողորմութեան վրայ, նոյնքան պէտք է վախնաս անոր արդարութենէն։ Եւ երբ ողորմութիւն ընես, ողորմութեամբ պիտի դատուիս, եւ այս է արդարութիւնը։ Ողորմութիւնը Աստուծմէ չի յափշտակեր արդարութիւնը, եւ արդարութիւնը Անկէ չի յափշտակեր ողորմութիւնը»։ Ուստի արդարութիւնն ու ողորմութիւնը չեն հակասեր իրարու, սակայն անոնք երկու տուեալներն են, երկու տարբերակներն են միեւնոյն իրականութեան, որ է սէրը։ Իսկ լաւագոյն օրինակը այս իրականութեան Յիսուսի խաչելութիւնն է։ Ան արդար դատաւորն է բարձրացած խաչի գահին վրայ, երկու աւազակներու միջեւ, մէկը աջին եւ միւսը ձախին։ Եւ կարծէք թէ վերջին դատաստանի նախապատկերը կը յայտնուի մեր առջեւ, աջակողմեաններու եւ ձախակողմեաններու պատկերը։ Աջ կողմի աւազակը կը ներկայացնէ ողորմութիւնը, իսկ ձախ կողմինը՝ արդարութիւնը։ Աջ կողմի աւազակը զղջաց եւ փրկուեցաւ, ժառանգեց արքայութիւնը, իսկ ձախ կողմինը չի զղջաց, այլ՝ կրեց իր գործերուն արժանի պատիժը, եւ այս է արդարութիւնը։ Մեկնելով այս պատկերէն, սուրբ Օգոստինոս ըսաւ. «Ողորմութիւնը կը գերազանցէ դատաստանը եւ կը նախընտրուի անոր վրայ»։
Այսօր ողորմութեան ժամանակն է, օգտուէ՛ որքան որ կրնաս այս երկար ժամանակէն։ Ապաշխարէ՛, մտածէ՛ մեղքերուդ վրայ, զղջա՛յ եւ վերադարձի՛ր Աստուծոյ։ Մի՛ ձգեր որ այս ժամանակը անցնի անօգուտ։
Աստուծոյ արդարութիւնը ողորմութիւնն է։ Ինչպէս ինք կը գթայ ուրիշին վրայ, կը ներէ անոր, մարդս ալ կանչուած է ողորմելու ուրիշին վրայ։ Ինչպէս Յիսուս մեղաւորներուն հետ սեղան նստաւ, մենք ալ կանչուած ենք մեղաւորը ընդունելու մեր կեանքին մէջ։ Եղի՛ր արդար, եղի՛ր ողորմած նման երկնաւոր Հօրդ, որ արդար է եւ ողորմած։
Հայր ՍԵՊՈՒՀ Վրդ. ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

Քու մայրական անհուն սիրոյ կրակէն
Հոգիին մէջ նոր արշալոյս թող ծագի,
Խաղաղութեան պայծառ շողեր բաղձալի
Ատելութեան մշուշը սեւ փարատեն։

Շուրջս աւեր, հառաչանքներ ողբալի,
Ահեղաձայն թնդանօթներ կը գոռան,
Հայ ազգն ամբողջ արդարութեան ծարաւի,
Քեզ կը դիմէ, անհուն սիրոյդ մայրական։

Ո՛վ բարեգութ, ո՜վ Տիրամայր չարխափան,
Պայքարէն վերջ, սահմաններուն Արցախեան,
Հայ ազգն ամբողջ դառնայ կեանքին վաղեմի,
Արդարութեան երգն հնչէ յաղթական։

Հայ սրտերու յոյսի վերջին բերդն է սա.
Տո՛ւր մեզ կորով, ո՜վ բարեգութ Մայր Փրկչին,
Քու զօրութեամբ խորտակուի ուժը չարին,
Որդուոյդ դըրօշն հայ սրտերուն մէջ ծփայ։

Ապաւինած անհուն սիրոյդ մայրական,
Հայ ազգն ամբողջ ինքզինք Քեզի կը յանձնէ,
Որ հաւատքի գետը դարձեալ կարկաչէ,
Ազատօրէն հնչէ երգը յարութեան։

Հինգշաբթի 1 Յուլիս 2021-ը եզակի թուական մը եղաւ Լիբանանի եւ լիբանանցիներուն համար, որոնք տնտեսական եւ քաղաքական ծանր պայմաններ կ’ապրին: Այդ օրը Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետը ընդունեց Լիբանանի համայնքներու հոգեւոր պետերը, որպէսզի միասին աղօթեն տառապեալ Լիբանանին համար, որմէ ետք առիթ տրուեցաւ, որպէսզի համայնքապետերը լիբանանեան տագնապին առնչութեամբ իրենց տեսակէտները յայտնեն Սրբազան Քահանայապետին:
Ֆրանչիսկոս Քահանայապետին Լիբանանի հանդէպ տածած այս յատուկ հոգատարութիւնը անսովոր երեւոյթ մը չէ: Ան իր նախորդներուն նման եւ անոնց ոտնահետքերուն հետեւելով, միշտ սէր եւ հետաքրքրութիւն ցուցաբերած է Լիբանանի հանդէպ: Բոլորս կը յիշենք Յովհաննէս Պօղոս Քահանայապետին կազմակերպած յատուկ սիւնհոդոսը Լիբանանի համար: Կը յիշենք նաեւ իր՝ Յովհաննէս Պօղոս Բ․ի (10-11 Մայիս 1997) եւ Պենետիկդոս ԺԶ (14-16 Սեպտեմբեր 2012) Պապերուն օրհնաբեր այցելութիւնները Լիբանան: Չմոռնանք նաեւ 2 Դեկտեմբեր 1964-ին Պօղոս Զ. Քահանայապետին պատմական այցը Լիբանան եւ այդ առիթով իր արտասանած պատգամը Լիբանանի օդակայանին մէջ: Այս բոլոր իւրայատուկ եւ օրհնեալ թուականներուն այսօր կ՛աւելնայ նաեւ 1 Յուլիս 2021-ը:
Թէեւ լիբանանեան եւ միջազգային լրատուամիջոցները ուշադրութեամբ հետեւեցան այս եզակի հանդիպումին, սակայն չյաջողեցան ըմբոշխնել անոր կարեւորութիւնը: «Թէեւ շնորհակալ ենք Սրբազան Քահանայապետին այս անդրադարձին համար» ոմանք ըսին Լիբանանի մէջ, աւելցնելով որ «սակայն աղօթքը շատ բան չի կրնար փոխել»: Նման արտայայտութեամբ հանդէս եկողները չէին հասկցած թէ աղօթքը զօրութիւն ունի նոյնիսկ պատմութեան ընթացքը փոխելու: Սուրբ Կոյսը անընդհատ կը քաջալերէ հաւատացեալները, որպէսզի յարատեւ աղօթեն, նամանաւանդ Վարդարանը, որովհետեւ ան կրնայ պատերազմներ կասեցնել: Սուրբ գիրքի թելադրանքն է, որ որեւէ բանի ձեռնարկելէ առաջ, նախ աղօթենք եւ Տիրոջ օրհնութիւնը, ուղղութիւնը եւ զօրութիւնը հայցենք: Կրնամ երկար խօսիլ սուրբերու փորձառութեան մասին աղօթքի կապակցութեամբ, բայց կ’ուզեմ բաւարարուիլ շեշտելով անոր կարեւորութիւնը ու զօրութիւնը մեր կեանքերէն ներս:
Հարկ է յիշել նաեւ, որ Սրբազան Քահանայապետին այս անդրադարձը բոլոր միջազգային ուժերու հայեացքը դարձուց դէպի Լիբանան: Այս քայլը եղաւ աղաղակ մը ուղղուած մեծ երկիրներու, որպէսզի աւելի ջանք թափեն Լիբանանի տագնապը լուծելու ուղղութեամբ:
Սակայն ինչո՞ւ Ս. Աթոռը այս հետաքրքրութիւնը կը ցուցաբերէ Մայրիներու Երկիր՝ այս փոքր աշխարհարարն տարածքին նկատմամբ:
Ս. Աթոռը միշտ եղած է տառապեալ ազգերու եւ ժողովուրդներու կողքին, ինչ կրօնի ալ պատկանին անոնք: Պատշաճ է աւելցնել, թէ ան առաւել եւս նեցուկ պիտի կանգնէր քրիստոնեաներուն: Արդեօ՞ք կրնանք մենք՝ հայերս մոռնալ Ցեղասպանութեան հարիւրամեակին առթիւ Ֆրանչիսկոս Քահանայապետին կատարած պատարագը Վատիկանի մէջ, եւ ասոր դրական արձագանգները հայ ազգին ի նպաստ: Այսպէս, ան միշտ նեցուկ կանգնած է բոլոր կրօններու եւ ժողովուրդներու:
Իսկ ինչ կը վերաբերի Լիբանանին, Ֆրանչիսկոս Պապը (նման իր նախորդներուն), ուզեց լիբանանցիներէն, որ անդրադառնան իրենց ունեցած եզակի դերին, Միջին Արեւելքի բոլոր քրիստոնեաներուն համար: Լիբանանի կայունութիւնը զօրաւոր թիկունք է շրջանի բոլոր տառապեալ քրիստոնեաներուն: Այս պատճառով Ս. Յովհաննէս Պօղոս Քահանայապետը զայն՝ Լիբանանը կոչեց առաւել քան հայրենիք մը, ան առաքելութիւն է եւ պատգամ ըսաւ ան: Այս առաքելութիւնը նախ ներքին է, սէր եւ համերաշխութիւն տարածելով: Ապա արտաքին է, համերաշխ կենակցութեամբ օրինակ ըլլալով այլոց, ինչպէս նաեւ թիկունք կենալով շրջանի քրիստոնեաներուն:
Չմոռնալու համար մեր կոչումը որպէս լիբանանցիներ, պէտք է վերադառնանք այս երկիրը իրենց արիւնով ոռոգած սուրբ նահատակներու կտակին, որով կարողացանք գոյատեւել այս Արեւելքի մէջ, պատմութեան փոթորիկներու դիմաց:
Ցաւ ի սրտի մեր հայ կաթողիկէ եկեղեցին չկրցաւ մասնակցիլ վերոյիշեալ հանդիպումին, պատրիարքական ընտրութիւններով զբաղ ըլլալուն պատճառաւ: Սակայն սիւնհոդոսի հայրերը իրենց աղօթքներով միացան բոլոր քոյր եկեղեցիներու հոգեւոր պետերուն:
Շնորհակալութի՛ւն Սրբազան Քահանայապետին իր ցուցաբերած սիրոյն համար հանդէպ Լիբանանին, եւ կը վստահեցնենք որ ընդառաջելով իր նախաձեռնութեան, պիտի շարունակենք աղօթել եւ գործել մինչեւ Լիբանանը գտնէ իր խաղաղութիւնն ու հանգիստը:

Նշենք որ գործադիր մարմինը կը բաղկանայ ութ անդամներէ. չորսը՝ նշանակովի համախմբումին կողմէ այն դպրոցներուն, որոնք ամենաշատ աշակերտներ ունին, իսկ միւս չորսը՝ ընտրովի: Ընտրուած չորս անդամներէն մէկը Հայ Կաթողիկէ պատրիարքութեան ներկայացուցիչ եւ Հայ Կաթողիկէ Ս. Խաչ- Հարպոյեան Բարձրագոյն վարժարանի տնօրէն Պրն. Արամ Գարատաղլեանն է: Առաջին անգամն է որ այս գործադիր մարմնի անդամ կը նշանակուի հայ ներկայացուցիչ մը։ 

Նշենք նաեւ, որ Արամ Գարատաղլեան անդամ է միեւնոյն քարտուղարութեան ուսումնական յանձնախումբին եւ վերջերս նշանակուած է նաեւ Կաթողիկէ անգլիական թեքումով դպրոցներու ընդհանուր համակարգող: 

Յայտնենք, որ Լիբանանի Կաթողիկէ դպրոցներու ընդհանուր քարտուղարութիւնը կը համախմբէ Լիբանանի բոլոր Կաթողիկէ համայնքներու 320 վարժարանները, որոնց աշակերտութեան թիւը կը հասնի 180.000-ի: 

 «ՄԱՍԻՍ» ջերմօրէն կը շնորհաւորէ իր երբեմնի աշխատակիցներէն Պր. Արամ Գարատաղլեանը եւ անոր կը մաղթէ արդիւնաշատ գործունէութիւն։

Հայոց պատմութեան էջերը լեցուն են մշակութային, քրիստոնէական ու հոգեմտաւոր արժէքներու պահպանութեան, ընդհանրապէս հայապահպանութեան եւ Հայ ժողովուրդի գոյերթին մէջ առաջին իսկ դարերէն մինչեւ այսօր Հայ Կղերականին կատարած յաճախ վճռորոշ դերակատարութեան մասին վկայութիւններով։ Այդ դերակատարութեան բնոյթը փոխուած է պատմութեան իւրաքանչիւր ժամանակահատուածի պայմաններուն ու պահանջներուն պարտադրանքով։ Բայց չէ փոխուած նպատակը։ Որպէս իսկական հովիւ՝ իր ամենալայն առումով Եկեղեցւոյ ճամբով ծառայել ժողովուրդին՝ ի խնդիր Ազգի՝ իբրեւ Հայ եւ Քրիստոնեայ յաւերժութեան։
Հայ հոգեւորականին վիճակուած այս պատմական առաքելութեան ջահը ճանապարհորդած է դարէ դար ու փոխանցուած է սերունդէ սերունդ շնորհիւ ազգապահպանման գործին մէջ Հայ Եկեղեցւոյ ու Հայ Կղերին վերապահուած պատասխանատուութեան կարեւորութեան Հայ ժողովուրդի գիտակցութեան։ Այս գիտակցութեամբ է որ Ազգին հոգեւոր եւ նաե՛ւ աշխարհական առաջնորդներուն առաջնահերթ մտահոգութիւններէն մէկը եղած է (պէտք է ըլլայ) կոչումներու խնդիրը, այլ խօսքով նոր հոգեւորականներու յայտնութիւնը եւ կազմաւորումը։ Այս մտահոգութիւնը աւելցած է մանաւանդ վերջին տարիներուն, եւ աւելի քան երբեք այսօր, որովհետեւ բերքի ծաւալին յարաճուն աճը զգալի դարձուցած է մշակներուն սակաւութիւնը։ Արդարեւ, տարիէ տարի բերքին ծաւալը եւ մշակներուն թիւը կ՛աճին հակադարձ համեմատութեամբ։ Մշակներու թիւին անբաւարարութիւնը պատճառ կը դառնայ որ տարուէ տարի աւելնայ թիւը այն մարդոց եւ յատկապէս երիտասարդներու, որոնք կը հետամտին ամբողջական այլասերման առաջնորդող օտարամուտ բարքերու, հեշտակեաց եւ հաճոյամոլ կեանքի, կը հեռանան իրենց արմատներէն, կը դառնան անտարբեր ազգային, քրիստոնէական, բարոյական արժէքներուն հանդէպ եւ աստիճանաբար կ’աղաւաղեն Ազգին դիմագիծը իրենց շրջապատէն ներս։ Այս պատճառով ալ, Հայ Եկեղեցին իր յատուկ ուշադրութեան եւ հոգածութեան առարկան դարձուցած է այս մշակներու պատրաստութեան լծուած հաստատութիւնները, որոնք կը կոչուին դպրեվանքեր։
Դպրեվանքերը սովորական կամ դասական հասկացողութեամբ ուսումնարաններ չեն։ Անոնք կոչուած են պատրաստելու եւ Ազգին մատուցանելու իրենց ամենալայն հասկացողութեամբ քրիստոնեայ մարդու եւ գիտակից Հայու տիպարներ։ Հոն է որ կը դարբնուին քրիստոնէական եւ ազգային արժէքներու կատարեալ գիտակցութեամբ օժտուած եւ այդ արժէքները տարածելու, Ազգին եւ Եկեղեցւոյ զաւակները այդ արժէքներով թրծելու կոչուած ապագայ քաջակորով Հովիւները, զորս կարելի չէ բաղդատել ժողովուրդին աշխարհական առաջնորդներուն հետ։
Բազմաթիւ են ու բազմատեսակ ազգ ու ժողովուրդ առաջնորդելու կոչուած անսքեմ հովիւները, ընտրեալ կամ պարտադրուած, ինքնակոչ կամ հովանաւորեալ, արժանաւոր կամ նոյնիսկ անարժան, բայց բոլոր պարագաներուն տակ անշահախնդրօրէն ամբողջ հօտին պատկանող եւ հօտին անխտիր իւրաքանչիւր անդամը յուզող խնդիրներով տագնապող։ Յամենայն դէպս, ինչպիսին ալ ըլլան անոնք չեն կրնար բաղդատուիլ հաւատացեալ ժողովուրդը հովուելու կոչուած հոգեւոր առաջնորդներուն հետ, որոնք Աստուծոյ Հօտին Հովիւը ըլլալու կոչումը ստացած են։ Ասոնք անհամեմատելի են։ Որովհետեւ, այդ կոչումը պատահական մարդու չի տրուիր։ Այդ կոչումի թեկնածուն պէտք է օժտուած ըլլայ այնպիսի ընդոծին շնորհներով եւ ապա ինքզինք օժտէ այնպիսի հոգեմտաւոր արժանիքներով, որ հօտը զինք իրաւամբ համարէ իր քաջակորով Հովիւը, անոր մէջ տեսնէ անձնուրաց, անբասիր, անշահախնդիր եւ իմաստուն առաջնորդը, եւ այս բոլորէն առաջ եւ վեր Աստուծոյ, Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդի խոնարհ ծառան, որուն կրնայ ապաւինիլ։
Այդ ծառայութեան նուիրուելու առաջադրանքով դպրեվանքի նստարաններուն վրայ կամ անոր մատուռին մէջ իր ստացած մտային պաշարը ու հոգեւոր հարստութիւնը ժողովուրդի ծառայութեան մէջ դնելու, աւետարանելու, քարոզելու, բարոյախօսելու կամ յորդորելու համար, ապագայ Հովիւը դառնալու կոչուած ժառանգաւորը կարիքը ունի նաեւ տիրապետելու իր հոգեմտաւոր պաշարը հանրամատչելի դարձնելու եւ իրեն վստահուած ժողովուրդին հետ հաղորդակցելու միջոցներուն, որոնք բազմաթիւ են այսօր՝ շնորհիւ ժամանակակից արհեստագիտութեան։ Այդ միջոցները իրեն համար ժամանցային կամ զբօսանքային առարկաներ չեն, պէտք չէ՛ ըլլան։
Այս բոլորով հանդերձ, ընդհանրապէս հոգեմտաւոր ուսումնառութիւնը եւ Եկեղեցւոյ ուսուցումները բաւարար չեն արդարացնելու համար աստուածաշնորհ կոչումը, եթէ կոչեցեալը չտոգորուի եւ չառաջնորդուի իր առաքելութիւնը պսակող այն գիտակցութեամբ որ «քահանան պէտք չէ հետամուտ ըլլայ փողին» եւ որ «քահանաները չեն կրնար ըլլալ գործարարներ» ինչպէս ըսաւ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետը, Աղօթքի 58-րդ համաշխարհային օրուան առթիւ Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ գլխաւորած ինը սարկաւագներու քահանայական ձեռնադրութեան Սուրբ Պատարագի ընթացքին արտասանած քարոզին մէջ: Ան ըսաւ որ քահանայութիւնը «ասպարէզ չէ, այլ ծառայութիւն» եւ որ «քահանաները պէտք է մօտիկութիւն, քնքշութիւն եւ կարեկցանք ցուցաբերեն իրենց վստահուած հօտին նկատմամբ»։ Այն ինչ որ ըսաւ Պապը կը նշանակէ նաեւ որ քահանային ստանձնած կամ անոր վստահուած պարտականութիւնները չեն կրնար ժամանցային ըլլալ, այլ կ՛ենթադրեն պատասխանատուութիւն եւ յանձնառութիւն։
Անկախ այն բոլոր հոգեմտաւոր գիտելիքներէն եւ Եկեղեցւոյ ուսուցումներէն զորս բարձրագոյն ուսումնարաններու կամ դպրեվանքերու նստարաններուն վրայ պիտի ամբարէ քահանայութեան թեկնածուն, ան «յաւիտեան քահանայ» եւ իսկական հովիւ դառնալու համար բոլոր վիճակներուն մէջ, հեռու աշխարհիկ կեանքի բարքերէն, պէտք է գործէ ժողովուրդին ծառայութեան նուիրուելու գիտակցութեամբ՝ արդարացնելու համար իր կոչումը։ Անոր օրինակը պէտք է մանաւանդ վարակիչ ըլլայ իր շրջապատէն ներս, որպէսզի զինք շրջապատող նոր սերնդականներ ուզեն օրին մէկը իրեն նմանիլ, իրեն նման դառնալ Եկեղեցւոյ ճամբով ազգին եւ ժողովուրդին ծառայութեան նուիրեալներ, զգա՛լ այս առաքելութեան նուիրուելու աստուածակոչ ձայնը, կոչումը։

11 / 05 / 2021

Բզնունեաց ծովակի հարաւ արեւելեան ջուրերուն մէջ կը տարածուի գեղատեսիլ կղզին Աղթամարի։
Դարերը հոն թողած են չքնաղ էջեր յիշատակութեան արժանի.
‒ Տխրանուշ սիրավէպը գեղեցիկն Թամարի, արքայադուստրը հայոց Արտաշէս թագաւորին.
‒ Ռշտունիներու նախարարական տոհմին ամրոցը, որ 7-րդ դարուն ռազմակեդրոնը հանդիսացաւ Թէոդորոս Ռշտունի հայ իշխանին, արաբական տիրակալներուն հետ իր վարած դիւանագիտական բանակցութիւններուն համար՝ ի նպաստ Հայաստանի ներքին ինքնուրոյնութեան.
‒ Ի վերջոյ, 10-րդ դարուն, Գագիկ Արծրունի թագաւորին ձեռնարկած մեծղի շինութիւնները, որոնք պիտի կերպարանափոխեն կղզին շէն ու կենսունակ քաղաքի մը, շնորհիւ յատկապէս թագաւորին ընտրած այդ ժամանակի փորձառու ճարտարապետներուն, որոնցմէ ամէնէն տաղանդաւորն էր Մանուէլ. «Այր լի իմաստութեամբ եւ զօրաւոր ի գործս իւր» (Թովմաս Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, էջ 297, Ս. Պետերսբուրգ, 1887)։
Արդէն Մանուէլի մտայղացումն ու ստեղծագործութիւնը պիտի ըլլայ Ս. Խաչ գեղակերտ տաճարը, որ Գագիկ կառուցանել կու տայ 915-921-ի ատենները, անկասկած ընդառաջելով հայ եկեղեցականներու խնդրանքին։
Ծաղկածութեան տարիներ խուսափական…
Վաղուց չկայ Արծրունի թագաւորը Գագիկ։ Ու հետզհետէ եկեղեցական ու գահակալական երկպառակումներ պիտի պարտակեն հորիզոնը Աղթամարի ծովակին։
Հայոց պատմութեան էջերը կ’աւանդեն, թէ 1113-ին հայ կաթողիկոսութեան գահաթոռին կը բազմի Գրիգոր Գ. Պահլաւունի յորջորջուած, որ Գրիգոր Վակայասէր կաթողիկոսին քրոջ որդին էր ու երէց եղբայրը՝ Ներսէս Շնորհալիի։
Սամուէլ Անեցի պատմագիրը (ԺԲ դար) կը ստորագծէ, թէ Գրիգոր Գ. էր «Տղայ հասակաւ՝ ԺԵ ամաց», այսինքն՝ 15 տարեկան (Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց, կամ՝ Ժամանակագրութիւն, հրտ. Արշակ Տէր Միքելեան, էջ 124, Վաղարշապատ, 1893)։
Կաթողիկոսին դեռատի տարիքը պատճառ կը դառնայ աննախընթաց ու խոր փեռեկումի, որու պարագլուխը պիտի ըլլայ Դաւիթ Արծրունի արքեպիսկոպոսը Աղթամարի։
Վերոյիշեալ հոգեւորականը՝ միշտ անկախ կաթողիկոսութեան հետամուտ, ազգակցութիւն ունէր Վասպուրականի թագաւորութեան (908 թուական) հիմնադիր՝ Արծրունիներու նախարարական տոհմին հետ։
Գրիգոր Գ. Պահլաւունի կաթողիկոսին շրջանակէն կը տրուի հատու պատասխան, մերժելով մատղաշ տարիքի հարցը՝ իբրեւ անհամատեղելի հանգամանք կաթողիկոսական պաշտօնին ։
Նոյն շրջանակէն կ’առարկուի, նաեւ, թէ անցեալին եղած է նախադէպ մը, երբ Գրիգոր Լուսաւորիչ իր զաւակներէն Վրթանէսի երիցագոյն որդին Գրիգորիսը՝ տակաւին մանկատի՝ Աղուաններու կաթողիկոս կը ձեռնադրէ։
Այս հարցին նկատմամբ, Փաւստոս Բիւզանդ (Դ-Ե դար) կը պատմէ. «Իբրեւ եկաց սա (այսինքն՝Վրթանէսի որդին) յիւրում պաշտամանն, մինչդեռ մանուկն եւս էր…» (Փաւստոս Բիւզանդ, Հայոց Պատմութիւն, Դպրութիւն երրորդ, Գլ. Զ, էջ 24, Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչութիւն, 1987, Երեւան)։
Իսկ Մովսէս Խորենացի բացայայտ կերպով «զմանուկն Գրիգորիս» կ’անուանէ. « … Նրանց եպիսկոպոս է տալիս մանուկ Գրիգորիսին՝ Վրթանէսի աւագ որդուն»։ Ու Հայոց Պատմահայրը կը շեշտէ. «Թէպէտ նրա անչափահասութեան պատճառով՝ այս բանը կանոնի դէմ էր համարւում…» (Մովսէս Խորենացի, Հայոց Պատմութիւն, Գիրք երրորդ, Գլուխ Գ. թրգմ. Ստ. Մալխասեանց, «Հայաստան» հրատարակչութիւն, էջ 241, Երեւան,1968)։
Մատթէոս Ուռհայեցի ժամանակագիրն ալ (ԺԲ դար) պիտի անդրադառնայ Պահլաւունի Կաթողիկոսին ձեռնադրութեան. «…Եւ հրամանաւ Հոգւոյն ձեռնադրեցին զԳրիգորէս եպիսկոպոս ի վերայ ամենայն տանն Հայոց. եւ ի նմին աւուր տան զձեռնադրութիւն կաթողիկոսութեանն ի վերայ աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի։ Եւ նստաւ ի հայրապետական աթոռն մինչ էր ի տղայութեան հասակին. վասն զի չեւ եւս լեալ էր սկիզբն մօրուացն» ( Մատթէոս Ուռհայեցի, Պատմութիւն, Ի Տպարանի Առաքելական Աթոռոյ Ս. Յակովբեանց Յերուսաղէմ, 1869, էջ 412 )։
Գիտակ ու բանիմաց պատմաբան Վրէժ Վարդանեան, երկու տասնամեակ առաջ իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ ուշագրաւ նշմար մըն է թողած. «Պատեհ առիթից օգտուեց Աղթամարի Արքեպիսկոպոս Դաւիթը, որը պատրուակելով Գրիգոր Գ.-ի դեռահաս տարիքը, նոյն թուին իր կողմնակից հինգ եպիսկոպոսների կողմից, Վան քաղաքից ոչ հեռու գտնուող Ձորովանքում ձեռնադրուեց կաթողիկոս։ Դաւիթը յաւակնում էր բազմել Հայոց ընդհանրական Աթոռին» (Վրէժ Վարդանեան, Աղթամարի կաթողիկոսութեան հիմնադրման շուրջ, Պատմա-բանասիրական հանդէս, 6 Օգոստոս 2010, թիւ 2, էջ 72)։
Ձորովանքը իբրեւ ձեռնադրութեան վայր խորհրդական նշանակութիւն մը կ’ընդգրկէր, որովհետեւ «Այդ վանքում էին Գրիգոր Լուսաւորչի պատարագի սեղանը, գաւազանը, մաշկեղէն գօտին, Հռիփսիմէ կոյսի հողաթափը եւ դաստառակը (շղարշը), նաեւ արիւնոտ պարեգօտը» (Անդ, էջ 73)։
Հայ երկու պատմագիրներ կը վկայեն, թէ վերոյիշեալ սրբութիւնները «Ի ժամանակս հալածանացն» պահուած մնացին «Ի կղզին Աղթամարայ» (Վարդան վարդապետ պատմիչ, Հաւաքումն պատմութեան, Վենետիկ, 1862, էջ 116, ինչպէս նաեւ՝Թովմաս Արծրունի եւ Անանուն, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, Ս. Պետերսբուրգ, 1887, էջ73)։
Եւ այսպէս, ուրեմն, սկիզբ կ’առնէ Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը որպէս ինքնուրոյն Աթոռ ու կը տեւէ մինչեւ 1895։ Հոլովոյթ մը երկար դարերու, որոնց ընթացքին պատկառելի կաթողիկոսներ իրենց հոգեղէն դրոշմը այդ Աթոռին պիտի կտակեն։
Գրիգորիս Ա. Աղթամարցի այդ գերազանց դէմքերէն է, որ կը ցայտէ ԺԶ դարու կէսին։ Շնորհապարգեւ հոգեւորական, 1512-ին պիտի դառնայ 16-րդ կաթողիկոսը Աղթամարի Աթոռին (Հ. Ն. Ակինեան, Գաւազանագիրք կաթողիկոսաց Աղթամարայ, 1920, Վիեննա)։
Պիտի ստանձնէ այդ պաշտօնը պատմական փոթորկայոյզ դարու մը մէջ, երբ իր գահակալութեան 32 տարիներէն՝ քսանութ տարի Հայաստան պիտի ապրի օտար ու վայրագ տիրակալներու մահախորշակ խուժումներէն մտրակուած. «ԺԶ դարու այն ժամանակաշրջանում՝ երբ Հայաստանը արիւնահեղ ընդհարումների թատերաբեմ էր դարձել, ահա՛ այդ դարուն, մեր ժողովուրդը ստեղծեց նոյնպէս խոշոր կրթական ու մշակութային արժէքներ, եւ այդ մշակութային արժէքներից ամենակարեւորը մեզ համար Գրիգորիս Աղթամարցի երեւոյթն է», կը շեշտէ հայրենի բազմարդիւն միջնադարագէտը՝ Հենրիկ Բախչինեան ու կը յարէ. « Զարմանալի մի մարդ, որ եղել է կաթողիկոս, ընդ որում քսան տարեկան՝ գուցէ քսանը չլրացած հասակում, եւ ստեղծագործել է, մանկավարժութեամբ զբաղուել, մանրանկարչութեամբ, կրթութեամբ եւ բանաստեղծութեամբ»։
Ի տես հայրենիքի դժնեայ իրադարձութիւններուն, սակայն, կաթողիկոս-բանաստեղծի հոգին միշտ պիտի կսկծայ կարեվէր.
«Ծաղկունքն ասեն՝ Հերի՛ք արա»,
այսինքն՝
«Ծաղիկները կ’ըսեն՝ կը բաւէ»։
Քերթուած, որ պիտի գրէ 1523-ին, Աստուածատուր Մեծոփեցիի խնդրանքին վրայ՝ երբ ապաստանած էր Մեծոփի վանքին մէջ, ու պիտի փակէ սոյն տրտմաթաթաւ եւ նոյնքան իրապաշտ շեշտաւորումով.
« Հագարացիք օրինօք թիւր,
Զազգս խանձեն որպէս ըզհուր».
այսինքն՝
« Հագարացիները անօրէն
Կրակի պէս ազգս կը խանձեն» (Զուլալ Գազանճեան, Հատընտիր Հայ Հին Բանաստեղծութեան, Հատոր Բ. էջ 367 եւ 373, Վենետիկ-Ս. Ղազար,1998)։
«Հագարացիները մահմետական ցեղերն էին եւ իրենց թիւր կրօնքով կ’ուզէին կործանել, այրել, աւերել այն երկիրը, որ առաջինը ընդունած էր քրիստոնէական կրօնքը», կ’ընդգծէ Հենրիկ Բախչինեան։
Ճիշտ այս ցեղերն էին, որոնք անդադար կը հարստահարէին հայ ժողովուրդը, առանց անտեսելու հարկային տուրքերն ու բռնագաղթը, որու հետեւանք կաթողիկոսը՝ ի՛նք եւս պիտի ապրի աստանդականութեան բոլոր դառնութիւնները, օթեւան գտնելով Մեծոփի, Արճեշի, Ուռնկարի ու Վարագի վանքերուն մէջ։
Այդուհանդերձ, ամէնուրեք պիտի զբաղի «կրթութեամբ, մանրանկարչութեամբ» ու պիտի ծաղկազարդէ ձեռագիրներ։ Մասնագէտներ եւ յատկապէս Հ. Ներսէս Ակինեան կը հաստատեն, թէ Յակոբ Ջուղայեցի ու Յովսէփ վարդապետ Աղթամարցի եղած են այդ երկու անձերը, որոնց շնորհիւ մանրանկարչական արուեստը ուսած է (Հ. Ն. Ակինեան, Գրիգորիս Ա. Կաթողիկոս Աղթամարի, Վիեննա, 1958, էջ ԼԲ-ԼԶ եւ ԽԷ)։
Ու Հենրիկ Բախչինեան կը մատնանշէ. «Այսօր, տակաւին պահպանուած են Աղեքսանդր Մակեդոնացիի կեանքին առնչուող նկարազարդուած օրինակներ, որ կը պատկանին Աղթամարցիի գրիչին»։ Ինչ որ հետագային հայրենի այլ բանասէր Լուսինէ Թումանեանի նորագոյն աշխատասիրութիւնները պիտի հաստատագրեն. այսինքն՝ «Պատմութիւն Աղեքսանդրի երկը բովանդակող երկու գրչագիր. մէկը՝ 1526 թուականին Խառաբաստավանքին մէջ – Վենետիկ, Մխիթարեան Ձեռագրատուն, Յարութիւն Քիւրտեան հաւաքածոյ, ձեռ. թիւ 280։ Միւսը՝ 1536-ին Վարագայ վանքին մէջ – Երուսաղէմ, Ս. Յակոբեանց վանքի Մատենադարան, ձեռ. թիւ 473» ( Լուսինէ Թումանեան, Վանայ լճի կղզիների վանքերի գրչութեան կենտրոները, էջ 129/130 Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան, 2019)։
Խառաբաստավանքը ծանօթ է, նաեւ, Արծուաբերի Ս. Աստուածածին անունով ու կը գտնուի Արճեշի հիւսիս արեւելեան կողմը (Քրիստոնեայ Հայաստան Հանրագիտարան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչութիւն ՊՈԱԿ», Երեւան, 2002, էջ 154)։
Գրիգոր Րաբունի Արճիշեցին, որ այդ ժամանակուայ երեւելի անձնաւորութիւն մըն էր ու վանահայրը Արճեշի վանքին, մեծապէս սատարած է ու նեցուկ կանգնած երիտասարդ Գրիգորիսի կաթողիկոսական քայլերուն, ջամբելով միաժամանակ «Բարձր կրթութիւն՝ հեռետորական արուեստի, բանաստեղծական արուեստի եւ փիլիսոփայութեան ասպարէզում» (Հենրիկ Բախչինեան)։
Վերոյիշեալ վանահօր առընթեր կար այլ զօրավիգ մը՝ Մարգարէ Արճիշեցի վարդապետը, որ դարձած է բանաստեղծ կաթողիկոսին գրչակիցը ու երկար տարիներ ընկերացած անոր՝ նժդեհութեան գորշ ճամբաներուն վրայ։
Վարար էր կարօտն ու հայրենաբաղձութիւնը երիտասարդ կաթողիկոսին, որ չէր կրնար կրկին Աղթամար դառնալ այլացեղ հորդաներու շահատակութիւններուն պատճառով։
Սակայն, ո՜րքան կը տենչար… Մորմոք, որ պիտի յայտնէ Արճեշի վանահօր ձօնագրած տաղին մէջ.
«Որպէս զջուր գնամ ես,
Ի տեղ դադար չառնեմ ես,
Ղարիպ կենօք շրջիմ ես,
Կեանքս է հարամ, թէ գիտես»։
«Հարամ» ու տարագնաց կեանքի դաժանութիւնը պիտի պարզէ, նաեւ, Յովսէփ Աղթամարցի նկարիչին ուղղած նամակ-բանաստեղծութեան մէջ.
«Երգեմ ձայնիւըս նըւաղէ,
Մոլորական եմ իմ տանէ,
Գրիգորիսէ սա գրեալ է,
Մի թափառնիկ ում աղքատէ»։
«Թափառնիկ»-ի զգացողութիւնը իր մէջ պիտի ջրդեղէ մեծ կաթողիկոսի մը տիպարը, բացայայտելով նոյնաժամանակ խորիմաց բանաստեղծի մը բոլոր շնորհները։
Մարդկային երազանքներն ու պատրանքները, գարնան ու բնութեան գեղեցկութիւնները, սիրտի ջերմութիւնն ու կեանքի ծարաւը Գրիգորիս Աղթամարցիի քով կը թաւալին «Սիրոյ» խորհուրդին շուրջ։
Արդարեւ, անբասիր ու վսեմ «Սիրոյ» քերթողը պիտի հանդիսանայ Աղթամարցի, որ իր ընդվզումներն ու տենչանքները, ներքին յոյզերն ու կիրքերը պիտի շարահիւսէ վերացական հանդերձաւորումով։
Իր տաղերուն մէջ «Սէր»-ը զգայական չէ՛, այլ՝ կը զգենու տեսլական բնոյթ, որ կը պատկերագրէ այլաբանական երանգաւորումներով։
Զինք հրապուրած են Հին Կտակարանի այն գլուխներն ու հատուածները, որոնք կարելիութիւնը կ’ընձեռեն իր ապրումներուն ներշնչարանը դառնալու, առանց սահմանափակելու, սակայն, հորիզոնը իր բանաստեղծի երեւակայութեան ու մտայղացումներուն։
Հետեւաբար, իր երիտասարդական տենդոտ մղումներն ու կաթողիկոսական պաշտօնին հակադրութիւնը արգելք չեն հանդիսացած, որ ցոլքեր քաղէ աստուածաշնչական «Երգ Երգոց»-ի էջերէն, ներբողելու համար «Սէր»-ը։ Ո՛չ տարփայինն ու երկրաւորը, այլ՝աննիւթեղէնը, վայելչագեղն ու ազնուականը, պարուրելով զայն այլաբանութեամբ։ Եւ այնպիսի այլաբանութեամբ, որ հնարաւորութիւնը կ’ընծայէ իր հոգեկան աշխարհը ընկալելու ե՛ւ իր ուղղակի իմաստով, ե՛ւ ալ՝ անոր ետին սքօղուած իմաստով.
«Յորժամ ի քէն լինիմ հեռի,
Սիրտս իմ սիրով քո տոչորի,
Զերդ զեղջերուն, որ փափաքի,
Յաղբերըս ջուրց միշտ յօժարի…»։

Եզական է Աղթամարցիի կիրառած այլաբանութիւնը, որու մասին հայրենի ուսումնասէրներ անհամեմատելի մեկնողական էջեր են գրած ու կը շարունակեն մինչեւ այսօր։
Այլ է մինչդեռ մասնագէտ Մայիս Աւդալբէկեանի (1918-1983) հայեցակէտը, որու համար այդ այլաբանութիւնը «նկատւում է մի յատկութիւն, որ հետագայում պէտք է դառնայ Աղթամարցի բանաստեղծի հեղինակային դիմանկարի բնորոշ առանձնայատկութիւնը՝ արտաքին պարզութեան մէջ ասելիքի անյստակութիւնը» (Մայիս Աւդալբէկեան, Գրիգորիս Աղթամարցի, տաղեր, էջ 8, «Հայ Քնարերգութիւն» մատենաշար,1984 )։
Հայրենի գրագիտուհին սոյն «անյստակութիւնը» կը բնութագրէ իբրեւ «պատկերների խորքում թաքնուած վերացական ենթիմաստ» (Անդ, էջ 10).
«Թէ տեսանեմ ըզքեզ կրկին՝
Լուսաւորի միտքս իմ մըթին,
Եւ տամ համբոյր շրթանց քոյին,
Նա վերանամ ես ի Յադին։
«Այդ վերացականութիւնը ամենից աւելի երեւան է եկել «Դու ես յԱդինայ դրախտէն», « Արեգակնափայլ գեղով լի լուսին», « Դու դրախտ Եդեմայ», «Դու ես արեգակ, լուսին ի լրման», «Աստուածանկար պատկեր յօրինեալ» եւ այլ տաղերում, որոնք միշտ չէ, որ առ կինն ունեցած զգացման արտայայտութիւններ են, այլ երբեմն՝ բանաստեղծական հնարանք, որ կիրառում է նա այս կամ այն մտերմի նկատմամբ» (Անդ, էջ 10-11)։
Գեղեցկութիւններու ընդգրկուն խորհուրդ մըն է, իրօք, Գրիգորիս Աղթամարցիի բանաստեղծութիւնը, որ կարելի չէ ափ մը երկինքի մէջ պարագրել։
«Իր տաղերի բազմահարուստ ձեւերով եւ կեանքի նուրբ զգացողութեամբ Աղթամարցին նորի արտայայտիչն է եղել միջնադարեան հայ գրականութեան մէջ», կը շեշտէ Մ. Աւդալբէկեան. «Սակայն, Աղթամարցու ուժն ու հմայքը նրա ընդհանրացման կարողութիւնն է, նեղ անձնականը համընդհանուր դարձնելու վարպետութիւնը… Նրա սիրոյ եւ մտածումի ելեւէջների մէջ ետ է մղւում բանաստեղծի «ես»-ը՝ ասպարէզ տալով համամարդկայինին» (Անդ, էջ 15)։
Մ. Աւդալբէկեանի գեղեցկագոյն նարօտն է այս, ուր անկասկած Հենրիկ Բախչինեանի հետեւեալ անդրադարձը կը հանգուցուի իր բովանդակ իմաստին մէջ. «Նա օրհնուած բանաստեղծ էր, խոշոր ու շէնշող… հարկ է թօթափել փոշիները մեր հայ հին գրականութեան ու ծանօթացնել այս բանաստեղծը»։
«Զարմանալի մի մարդ», որ տառապեցաւ իր ժողովուրդին Ցաւով, բայց եւ այնպէս գիտցաւ գարուն, կեանք ու սէր երգել։
«Սէր»-ը, այն ականակիտ ընկալումով ու հոգեղինացած ապրումով, որ չի՛ տարբաղադրուիր, երբեք, դարերու ու ժամանակի մակընթացութեան մէջ։

Ճիշդ է, որ լիբանանեան վերջին տագնապը սկիզբ առաւ 17 Հոկտեմբեր 2019-ին, եւ այդ թուականէն սկսեալ իրարու յաջորդեցին քաղաքացիները ընկճող ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական փորձանքները, յատկապէս դրամատուներու մէջ դրուած դրամագլուխներու եւ խնայողութիւններու «սառեցու- մ»ը, կամ «լճացումը»։ Տակաւին յայտնի չեն այն պայմանները, որոնք պատրուակ կրնան դառնալ տոլարի սակին մագլցումին՝ իր հետեւանքներով։
Ճիշդ է, որ այս փորձանքները անտանելի դարձուցին լիբանանցիին առօրեայ կեանքը, մասնաւորաբար ապրուստի գծով, դժուարին վիճակներու մատնեցին զայն, սակայն լուրջ վերլուծումները ցոյց կու տան թէ այս բոլորը կարելի էր աւելի հեշտ միջոցներով դիմագրաւել եւ փորձել լուծում գտնել մինչեւ նաւահանգիստի պայթումը՝ 4 Օգոստոս 2020-ին։ Սեւ թուական մը, որուն առաջին ամեակին ամբողջացումը պիտի նշենք մի քանի օրեր ետք։ Արդարեւ, այս թուականին Լիբանանի դիմաց բացուեցաւ «դժոխքի դուռը»։

Գլխաւոր զոհերու շարքին էր նաեւ հայ գաղութը, որ շրջանին մէջ կարեւոր ներկայութիւն ունի բնակչութեան եւ աշխատանքի գծով եւ կրեց վնասներու մեծ բաժին մը։ Արդարեւ, 4 Օգոստոսին ինկան 208 նահատակ, աւելի քան 5 հազար ծանր վիրաւոր, հազարաւոր բնակարաններ, վաճառատուներ, արհեստավայրեր, ամբողջովին կամ մասնակիօրէն վնասուեցան, մինչեւ ամբողջութեամբ անբնակելի կամ անգործածելի աստիճան։
Սակայն, մէկ տարի առաջ նաւահանգիստի պայթումին հետեւանքները միայն մարդկային եւ շինարարական կորուստներ չեղան. պայթումին հետեւանքով հրաժարեցաւ վարչապետ Հասան Տիապի գլխաւորած կառավարական կազմը եւ իրար յաջորդեցին պետական հիմնարկներու գործունէութեան սառեցումները եւ ձախողութիւնները։ Տնտեսական գետնի վրայ, տոլարի մագլցումը աներեւակայելի մրցանիշներ արձանագրեց, քանի մը օրեր առաջ հասնելով մինչեւ 24 հազարի սեմը։ Անկախ Լիբանանի անցնող մօտ 80 ամեայ պատմութեան մէջ, աննախընթաց կերպով գրեթէ անգտանելի սկսան դառնալ ապրուստի կենսական նիւթերը, սկսելով՝ երեխաներու կաթէն, դեղորայքէն, հասնելով ելեկտրականութեան, պենզինի, բոլոր վառելանիւթերու եւ սննդանիւթերու։ Ոչ միայն առեւտրական կամ ճարտարարուեստի հաստատութիւններ փակուեցան կամ փակուելու վտանգի առջեւ են, այլ՝ հիւանդանոցներ, դեղարաններ, վառելանիւթի կայաններ եւ ընկերային ծառայութիւններու հաստատութիւններ այժմ գործելու անկարելիութեան առջեւ կը գտնուին։ Անցնող 80 տարիներու ընթացքին, առաջին անգամ ըլլալով այսքան մեծ թիւով բժիշկներ, հիւանդապահներ, համալսարանականներ եւ բոլոր արհեստավարժութեան քատրեր կ’արտագաղթեն։

Նկատելի է որ բոլոր ժխտական երեւոյթները շատ արագ ընթացք առին նաւահանգիստի պայթումէն ետք, հետեւաբար աշխարհի չորրորդ ծանր պայթումը նկատուած այս աղէտը մեկնակէտը եղաւ որպէսզի երկիրը իսկական անդունդի մէջ մխրճուի, մանաւանդ որ քաղաքացիին վստահութեան կորուստը եւ քաղաքական վերնախաւին ու պատասխանատուներու նկատմամբ արտաքին աշխարհին վերապահութիւնը գագաթնակէտին հասան։
Սպասելի էր, որ վիճակը այս աստիճան վատթարանայ, որովհետեւ Պէյրութի նաւահանգիստը այն հաստատութիւնն էր որ երկրին կ’ապահովէր կենսական նիւթերը, դուրս կը բերէր լիբանանցիներուն անձնական արտադրութիւնները, կ’ապահովէր մանաւանդ ցորենի մատակարարումը, ինչպէս նաեւ բոլոր արտաքին աշխարհին ուղարկած օժանդակութիւնները։ Այս բոլորին հետ կ’իրագործուէին տոլարի ներածում։ Երբ նաւահանգիստի մէջ աշխատանքներու մեծ մասը անդամալուծուեցաւ եւ կամ վերջնականօրէն դադրեցաւ, տրամաբանական է, որ դադրի նաեւ ամէն տեսակի նիւթերու ներածումը, որուն կը յաջորդէ տոլար ստանալու տագնապ եւ հետեւաբար ներքին տնտեսական տագնապ։
Միջազգային Դրամատան հրապարակած տեղեկութիւններուն համաձայն, նաւահանգիստի քանդումին տնտեսական վնասները կը հասնին 8 միլիառ տոլարի եւ մէկ տարի առաջ յայտարարուեցաւ թէ մօտ 750 միլիոն տոլարի անմիջական օգնութեան գումարի պահանջք կայ, որպէսզի երկիրը նուազագոյնը գործելու առիթը ունենայ։ Սակայն, հրաժարած կառավարութիւնը աշխատանք չտարաւ առաջարկուած գումարը ձեռք բերելու համար եւ կացութիւնը աւելի վատթարացաւ։ Կալուածներու քանդումներու վնասները, նաւահանգիստէն ներս եւ շրջակայքի տուժած գօտիին մէջ կը հասնին 4,5 միլիառ տոլարի, իսկ պայթումին պատճառով տնտեսական մարզերու կանգ առած աշխատանքներու հետեւանքով՝ վնասները կ’արժեւորուէին 3,5 միլիառ տոլար։ Այս թիւերը կը հիմնուին նիւթական վնասներուն վրայ եւ զանց առնուած է մշակութային, հոգեւոր, բարոյական հարստութիւններու կորուստը, նկատի առնելով որ շրջանը հռչակաւոր էր կրօնական, պատմական, ազգային, մշակութային, թանգարաններով, գրադարաններով եւ այլ կեդրոններով։
Միջազգային Դրամատան նախատեսութիւններուն համաձայն, սկզբնական 750 միլիոնի առաքումին պէտք է յաջորդեն 2021-ին 1,5 միլիոն տոլարի օժանդակութիւն փոխադրական, մշակութային եւ բնակութեան մարզերուն։
Տնտեսական գետնի վրայ, գլխաւոր երեք տեսակի վնասներ արձանագրուեցան՝
ա. Գործող հաստատութիւնները վնասեցին իրենց դրամագլուխները,
բ. Առեւտրական փոխանակումները եւ աշխատանքները դադրեցան,
գ. Պետութիւնը զրկուեցաւ այս շրջանէն տուրքի եկամուտներէն, որ հիմնական նշանակութիւն ունէր։
Առաւել՝ նաւահանգիստի պայթումին հետեւանքները զգացուեցան ոչ միայն անմիջական շրջակայքի մէջ, այլ՝ ամբողջ երկրին մէջ, արգելակելով տնտեսական աշխուժութիւնը, որովհետեւ Պէյրութի նաւահանգիստը երկրի գլխաւոր նաւահանգիստն է եւ անոր գործունէութիւնը ու ծառայութիւնները ամբողջ երկրին կ’օգտէր։ Այժմ, 300 հազար բնակիչ տեղահան եղած են եւ տարի մը ետք տակաւին չկրցան վերահաստատուիլ վերջնականապէս, շինութիւններու անբաւարարութեան պատճառով։
Կը խօսուէր թէ պայթումէն առաջ, Լիբանանի բնակչութեան 45%-ը աղքատութեան մատնուած է, ներկայիս համեմատութիւնը բարձրացած է 80%-ի, պայթումին ստեղծած տնտեսութեան վնասներուն հետեւանքով։

Նաւահանգիստի պայթումին մէկ տարի անցաւ։ Անոր պատճառած խորունկ վէրքը տակաւին չէ սպիացած։ Զոհերուն հարազատները որեւէ հատուցում չստացան։ Արդարութիւնը չէ գործադրուած, անմեղ նահատակներուն հոգիները տակաւին քաղաքական վէճերու գլխաւոր նիւթն են, իսկ տնտեսական գետնի վրայ աւերը ահաւոր է. իսկական վերաշինութեան եւ վնասները շրջանցելու աշխատանքներ գոյութիւն չունին։ Անցնող օրերուն, հետաքրքրական նախադասութիւն մը կարդացի. «Նաւահանգիստը երկրորդ անգամ չպայթեցնենք»։ Այս խօսքը ուղղուած է համայն լիբանանցիներուն։ Այո՛, եթէ կ’ուզենք անկեղծօրէն հանգստացնել զոհերուն հոգիները եւ անոնց հարազատներուն խիղճը, թող պատժուին յանցաւորները. թող հրապարակուի իրականութիւնը եւ իրականանայ արդարութիւնը։ Քանդուած նաւահանգիստը, փուլ եկած ցորենի շտեմարանի մնացած պատերը, կիսափուլ բնակարանները, գործատեղիները եւ ճամբաները «դժոխքի» բաց դռներն են հիմա։ Նոր առիթ կը ներկայանայ գործօն կառավարութիւն կազմելու։ Արդեօք ժամը հասա՞ւ ձախողութեան հետեւանքներէն դաս առնելու։ Պատասխանատուները գոնէ անգամի մը համար պիտի որոշե՞ն տառապող ժողովուրդին դժուարութիւնները հարթել եւ նոր ճանապարհ որդեգրել ազգային շահերը առաջնահերթութիւն նկատելով։ Առաջին քայլը թող սկսի նաւահանգիստի եւ շրջանի վերաշինութեամբ ու պայթումի յանցաւորներու բացայայտումով, որպէսզի փակենք «դժոխքի դուռ»ը։

Երկուշաբթի, 19 Յուլիս 2021, առաւօտեան, Հ. Գէորգ երկարատեւ ու համբերատար հիւանդութենէն վերջ եկեղեցւոյ Ս. Խորհուրդներով զօրացած՝ հոգին յանձնեց իր Արարիչին:
Հ. Գէորգ վարդապետ ծնած է Հալէպ 1945-ին: Պատանի տարիքին զգալով իր մէջ քահանայական կոչումը կը մեկնի Լիբանան, Զմմառու դարաւոր վանքը, ապա Հռոմ Հայ Կաթողիկէ Լեւոնեան Քահանայապետական Ճեմարանը շարունակելու իր բարձրագոյն ուսումները:
1972-ին, յաջողութեամբ աւարտելով փիլիսոփայական եւ աստուածաբանական ուսումները քահանայապետական Գրիգորեան Համալսարանէն, կը վերադառնայ ծննդավայրը Հալէպ, եւ նոյն տարին Յուլիսի 16-ին, կուսակրօն Քահանայ կը ձեռնադրուի ձեռամբ՝ Արհի. Գէորգ Արք. Լայէքեանի, առաջնորդ Բերիոյ Թեմի Կաթողիկէ Հայոց, օծակից ունենալով՝ Գէորգ Սարկաւագ Զապարեանը:
Նորօծ Հ. Գէորգ Վարդապետ, հաւատքով ու մեծ եռանդով կը սկսի իր առաքելութիւնը հիմք ունենալով Յիսուսի խօսքերը. «Գացէք, աշակերտեցէք բոլոր ազգերը, մկրտեցէք զանոնք Հօր եւ Որդւոյ եւ Ս. Հոգւոյն անունով: Սորվեցուցէք անոնց պահել ինչ որ պատուիրեցի ձեզի» Մատթ. 28/19-20:
Հայր Գէորգ Վարդապետ տասնեակ տարիներ անխոնջ նուիրումով կը քահանայագործէ Ս. Փրկիչ–Վարվառիա եկեղեցւոյ մէջ, որպէս ժողովրդապետ: Առ ի քաջալերանք՝ 1983-ին կը ստանայ Գերյարգելիական տիտղոս, վարդապետական գաւազան եւ մատանի, ձեռամբ՝ Պատրիարքական Կառավարիչ Արհի. Անդրէաս Եպս. Պետողլեանի:
Լուսահոգի Հ. Գէորգ Վարդապետ տարիներ կը ծառայէ Հայ Կաթողիկէ Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ (Էլ Իման) Ճեմարանէն ներս, գործակից ունենալով Հ. Պետրոս Վրդ. Միրիաթեանը` այժմու Բերիոյ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ Առաջնորդ:
1988-ին, անողոք հիւանդութիւնը (Լիբանանի մէջ ծանր գործողութեան ենթարկուելուն հետեւանքով) կը մարէ իր մէջ եռանդն ու նուիրումը անդամալուծելով իր ոտքերը` կեանքը: Սակայն ան այս դժբախտութիւնը կրցաւ յաղթահարել Քրիստոսի հանդէպ ունեցած հաւատքով, յոյսով ու սիրով. նշանաբան առնելով Մեծ Վարդապետին խօսքերը. «Եթէ մէկը ուզէ իմ ետեւէս գալ՝ թող ուրանայ իր անձը եւ իր խաչը առնէ ամէն օր եւ հետեւի ինծի» Ղուկաս 9/23:
Որպէս քաջալերանք, Արհի. Պետրոս Արք. Միրիաթեան, Առաջնորդ Բերիոյ Թեմի Կաթողիկէ Հայոց, 1995-ին, աշխատանքի կը հրաւիրէ զինք, վերանուանելով՝ Ժողովրդապետ իր շատ սիրելի Ս. Փրկիչ եկեղեցւոյ: Կը Նշանակուի Հոգեւոր Վարիչ թէ «Հաւատք եւ Լոյս» Զուարթնոց Թերաճ Մանուկներու Խմբակին եւ թէ Հայ Կաթողիկէ Աղքատախնամ Միութեան:
1996-ին, Ս. Փրկիչ եկեղեցւոյ մէջ կը հիմնէ Ս. Հոգիի եղբայրութիւնը:
1997-ին, կը տօնէ իր քահանայական ձեռնադրութեան 25 ամեակը գոհաբանական Ս. Պատարագով Ս. Փրկիչ եկեղեցւոյ մէջ, հանդիսապետութեամբ՝ Արհի. Տ. Պետրոս Արք. Միրիաթեանի, որ Պատարագի աւարտին զինք կը պատուէ Լանջախաչով մը:
2004 թուականին Արհի. Գերապայծառ Տէրը զինք կը նշանակէ Առաջնորդական Ընդհանուր Փոխանորդ զոր կը վարէ հաւատարմութեամբ մինչեւ իր կեանքին վերջին օրերը:
Լուսահոգի Հայր Գէորգ իր վախճանումէն երեք օրեր առաջ հիւանդանոցին մէջ տօնեց իր քահանայական ձեռնադրութեան 49 ամեակը, որուն 33 տարիները խաչեալ, աթոռակի վրայ աղօթեց, գործեց տառապելով. Տքնեցաւ ապրեցաւ ճշմարիտ խաչին խորհուրդը, ի խնդիր Աստուծոյ փառքին եւ հոգիներու փրկութեան, իր ամբողջական գիտակցութեամբ, անձնուիրումով եւ անսպառ առաքելութեամբ:
Լուսահոգի Գերյարգելիին թաղման արարողութիւնը տեղի ունեցաւ, Չորեքշաբթի, 21 Յուլիս 2021, առաւօտեան ժամը 11-ին, Մայր Օգնութեանց Աթոռանիստ եկեղեցւոյ մէջ, հանդիսապետութեամբ՝ Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքական Կառավարիչ՝ Արհի. Տ. Պետրոս Արք. Միրիաթեանի` Առաջնորդ Բերիոյ Թեմի Կաթողիկէ Հայոց:
Արարողութեան ներկայ էին հայ եւ քրիստոնեայ բոլոր Համայնքապետերը, վարդապետներ, Մայրապետներ, վախճանեալին հարազատները, պետական պատկան մարմնի ներկայացուցիչներ, եկեղեցական-ազգային, բարեսիրական, կրթական, մշակութային, մարզական միութիւններու ներկայացուցիչներ եւ հաւատացեալներու հոծ բազմութիւն մը:
Յուղարկաւորութեան արարողութեան աւարտին՝ վախճանեալ Գերյարգելիին մարմինը հանգչեցաւ եկեղեցւոյ յատուկ դամբարանի մը մէջ:
ԽՈՒՆԿ ՈՒ ԱՂՕԹՔ ԻՐ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ

«Հետաքրքրականը այն է, որ մարդիկ ամէն ձեւով կը շարունակեն մշակել իրենց բերքը եւ յատուկ թրթիռով կը վերաբերին գինիի արտադրութեան հետ, մանաւանդ որ բարձրորակ հայկական գինիներու պահանջը կ’աւելնայ», կը գրէ Քաթրին Թոտ։
Յօդուածին հեղինակը նաեւ կը յիշեցնէ, որ Հայաստանի մէջ յայտնաբերուած է այսօրուան դրութեամբ աշխարհի հնագոյն գինեգործական համալիրը: «2010ին, Արենի գիւղին մէջ` գինիներով յայտնի Վայոց Ձորի մարզին մէջ, հնագէտները հնագոյն գինեգործական հնձան, խմորման եւ հնացման անօթներ, ըմպանակներ, խաղողի չորցած տունկեր, կեղեւ եւ սերմեր յայտնաբերեցին: Գտածոն 6000 տարեկան է: Անոնք գտնուեցան Արենի 1 կոչուող քարանձաւին մէջ», կը նշէ Թատ։
«Forbes»ի յօդուածագիրը նաեւ կը պատմէ, որ Հայաստանի մէջ խաղողի առաւել քան 400 տեղական տեսակներ կան: