Յիսուսի «մի՛ վախնաք» պատուէրին իր հաւատարմութեան կենդանի վկայութիւնը հանդիսացաւ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին պատմական այցելութիւնը Իրաք։ Պատմական ոչ միայն այն իրողութեամբ որ 2000 տարիէ ի վեր առաջին անգամն էր որ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ պետ մը ոտք կը դնէր Իրաքի հողին վրայ, նաեւ անոր համար որ Պապին ֆիզիքական անվտանգութեան համար չափազանց վտանգաւոր ճանապարհորդութիւն մըն էր։

Արդարեւ, Ֆրանչիսկոս Պապը, որ աւելի քան տարիէ մը ի վեր Վատիկանի սահմաններէն դուրս չէր ելած՝ քորոնավիրուսի համաճարակին պատճառով, չվախցաւ անապահովութեան պայմաններէն, հերթական հրթիռակոծումներէն, անձնասպանական գործողութիւններէն որոնց վերջինը տեղի ունեցած էր 21 Յունուարին Պաղտատի մէջ իսկ եւ խլած էր 32 զոհ, շրջանային եւ համաշխարհային տագնապներուն սպառնալի անդրադարձէն հոն ուր ոտք դրաւ, ժիհատական բջիջներու ներկայութենէն եւ անոնց՝ Վատիկանի հասցէին յաճախ թշնամական ակնարկութիւններէն, բռնութիւններէն, անվերջանալի հակամարտութիւններէն, խռովութիւններէն, եւ ոչ ալ համաճարակի սարսափէն։

Որպէս խաղաղութեան ուխտաւոր՝ ան, քաջաբար, երեք օր՝ Մարտի 5-7, փակ ինքնաշարժով եւ օդանաւով շրջեցաւ Իրաքի մէջ, Հարաւէն Հիւսիս, կտրելով 1445 քիլոմեթր ճանապարհ։ Գնաց Պաղտատ, Մուսուլ, Կարակոշ, Էրպիլ, Նաժաֆ, ուր պատմական հանդիպում մը ունեցաւ Այաթոլլա Ալի Ալ Սիսթանիի հետ, որ արաբ շիիներու բարձրագոյն իշխանութիւնն է եւ որ հանդիսաւորապէս յանձնառութիւն յայտնեց «երաշխաւորելու քրիստոնեաներուն բոլոր սահմանադրական իրաւունքները, խաղաղութիւնը եւ ապահովութիւնը»։ Գնաց Ուր՝ որ կը նկատուի Աբրահամ մարգարէի ծննդավայրը, միաստուածութեան երեք կրօնքներու օրրանը, եւ ուր աղօթեց տարբեր դաւանանքներու՝ սիւննի, շիի, եզիտի եւ սապէացի ներկայացուցիչներուն հետ, «բոլոր անոնց համար, որոնք հալածանքներու տառապանքը կրեցին եւ անոնց համար որոնք դեռ եւս տարտըղնուած են եւ արգելափակուած, որպէսզի կարենան վերադառնալ իրենց օճախները»։ Ան յիշատակեց մասնաւորաբար Եզիտի համայնքը եւ այս համայնքին զոհերը՝ «մարդիկ, հազարաւոր կիներ, երիտասարդ աղջիկներ եւ մանուկներ՝ որոնք առեւանգուեցան, ծախուեցան որպէս ստրուկներ եւ ենթարկուեցան ֆիզիքական բռնութիւններու եւ պարտադիր հաւատափոխութեան» ըսաւ ան։

Pope Francis stands with religious leaders during an interreligious meeting near the archaeological area of the Sumerian city-state of Ur, 20 kilometers south-west of Nasiriyah, Iraq, Saturday, March 6, 2021. Ur is considered the traditional birthplace of Abraham, the prophet common to Muslims, Christians and Jews. Francis traveled to the southern ruins of Ur on Saturday to reinforce his message of interreligious tolerance and fraternity during the first-ever papal visit to Iraq, a country riven by religious and ethnic divisions. (AP Photo/Andrew Medichini)

Ուրբաթ, 5 Մարտին, հազիւ ոտք դրած միաստուածութեան հօր՝ Աբրահամի երկիր եւ այնուհետեւ, ամէնուրեք ուր գնաց, ան կոչ ըրաւ «լռեցնելու զէնքերը եւ «ո՛չ ըսելու ահաբեկչութեան եւ յանուն կրօնքի կատարուող թշնամութիւններու եւ բռնամիջոցներու՝ «որոնք կրօնքի դէմ դաւաճանութիւններ են» գոչեց ան։

Հանդիպում՝ զանազան յարանուանութիւններու եւ կրօնքներու ներկայացուցիչներուն հետ, ինչպէս նաեւ յատուկ հանդիպում շիի հոգեւոր բարձրագոյն առաջնորդ Այաթոլլահ Ալի Սիսթանիի հետ

Ֆրանչիսկոս իր օրինակով ցոյց տուաւ որ իրապէ՛ս «Եղբայրներ ենք բոլորս»՝ այնպէս ինչպէս կը հաստատէ իր «Fratelli Tutti» շրջաբերական թուղթին մէջ։
«Իրաքի մէջ, ան այնքան մօտիկ եղաւ ժողովուրդին, ինք որ այնքան հեռու է մեզմէ։ Իրական հայր մը՝ տասնըմէկ տարիէ ի վեր մոլեռանդութեան հիւծող պայմաններուն մէջ հալումաշ այս ժողովուրդին համար» ըսաւ Քիրքուքի քաղդէացիներու արքեպիսկոպոսը՝ Գերապայծառ Միրքիս։
Իսլամական պետութեան դէմ պատերազմին հետեւանքով աւերուած՝ իրաքեան Քիւրտիստանի Էրպիլ քաղաքի մարզադաշտը ժամանումին՝ 84 տարեկան Սրբազան Քահանայապետը «բաբամոպիլ»էն հազիւ ոտքը դուրս դրած՝ յաղթական դիմաւորութեան արժանացաւ մարզադաշտին մէջ հաւաքուած շուրջ տասը հազար հաւատացեալներու ուրախութեան գոչիւններով եւ զինք տառապեցնող հիւանդ ոտքով ուղղուեցաւ դէպի խորանը ուր զետեղուած էր ՏԱԷՇ-ի ժիհատականներուն կողմէ վիրաւորուած Տիրամօր մէկ արձանը։

Մուսուլի մէջ, որ հիւսիսային Իրաքի Նինուէ նահանգի կեդրոնն է եւ խորհըրդանիշը 2014-2017-ին ՏԱԷՇ-ի գործած վայրագութիւններուն, Պապը յընթացս մեծաշուք պատարագին խօսքը ուղղելով համայն աշխարհին, կոչ ըրաւ խաղաղութեան եւ միասնականութեան Միջին Արեւելքի մէջ, շրջանէն քրիստոնեաներուն մեկնումը նկատելով «անհաշուելի վնաս մը»։ «Լսեցի ցաւի եւ անձկութեան ձայներ, բայց նաեւ ձայներ յուսոյ եւ մխիթարութեան» ըսաւ ան, վստահեցնելով որ «Իրաքը միշտ պիտի մնայ իր հետ, իր սրտին մէջ»։
Յայտնապէս, ամէն գնով Իրաք այցելելու Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին այս յանդուգն ճամբորդութեան առաջին նպատակն էր իր զօրակցութիւնը ցուցաբերել շրջանէն ներս քրիստոնեայ ամէնէն հին համայնքին, որ ժիհատականներու հալածանքներուն հետեւանքով ներկայիս 40 միլիոն իրաքցիներուն միայն մէկ առ հարիւրը կը կազմէ, ապա շարունակել երկխօսութիւնը իսլամական աշխարհին հետ։ Այս նպատակին առաջին մէկ արտայայտութիւնը եղած էր քրիստոնեաներուն եւ իսլամներուն միջեւ երկխօսութիւնը քաջալերող փաստաթուղթի մը ստորագրումը 2019-ին, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններուն մէջ, սիւննի իսլամութեան բարձրագոյն իշխանութեան՝ Ալ Ազհարի իմամին՝ եգիպտացի Ահմէտ Ալ Թայեպին հետ, որուն հանդիպած էր 2017-ին, Եգիպտոսի մէջ, ներողականութեան միջազգային խորհրդաժողովին առիթով։ Պապին այս ուղեւորութիւնը կը մտնէր տարբեր դաւանանքներու եւ մշակոյթներու միջեւ փոխադարձ ներողականութեան եւ համակեցութեան մշակոյթ մը զարգացնելու նպատակով բազմաթիւ արաբական երկիրներ այցելութիւններու շարքի մը շրջագիծէն ներս։ Այս շարքը սկսած էր 2014-ին Ամման եւ Պաղեստին այցելութեամբ, հաւանաբար պիտի շարունակուի նաեւ Լիբանան այցելութեամբ։

Վատիկան Նիուզ

Առաջին դարեր. Եկեղեցւոյ առաքելութիւնը
Այսպիսով, իրաքցի քրիստոնեաները անմիջական ժառանգներն են շատ խորը արմատներ ունեցող կրօնի՝ Քրիստոնէութեան, որ ծնունդ առած է շատ աւելի վաղ, քան Իսլամը, որ սկզբնաւորուած է 7-րդ դարուն: Քաղդէական Եկեղեցին հիմնուած է Բաբելոնի մէջ՝ ձեռամբ Սուրբ Թովմասի եւ անոր առաքեալներ Ադդայի եւ Մարի: Անոնք դարձի բերին հեթանոսներն ու աքսորեալ հրեաները: Փարիզի Կաթողիկէ Հիմնարկի եւ Հռոմի Արեւելեան Ուսմանց Քահանայապետական Հիմնարկի փրոֆէսոր Գերապայծառ Փեթրուս Եուսիֆը իր խօսքին մէջ կը նշէ, թէ մ.թ. 70-ական թուականներուն Սելեւկիոյ մէջ եւ 90-ական թուականներուն Իրպիլի եւ Ատիապենէի մէջ՝ այժմեան Իրաքի հիւսիսային շրջանին մէջ, Եկեղեցին արդէն իսկ իր հաստատուն ներկայութիւնը ունէր եւ յայտնի էր «Արեւելքի Եկեղեցի» անունով: Համայնքները ընդարձակուեցան եւ, 4-րդ դարի սկիզբը՝ հակառակ պարսկական հալածանքներուն, ըստ նուիրապետական կարգի Եկեղեցին միաւորուեցաւ:
345 թուականին Պատրիարքը Մալապար (Հնդկաստան) կ’ուղարկէ մեծ առաքելախումբ մը: Շնորհիւ Սուրբ Թովմասի, այս տարածաշրջանին մէջ արդէն իսկ տարածուած էր քրիստոնէութիւնը: 646 թուականէն սկսեալ սկիզբ դրուեցաւ դէպի Չինաստան, ապա նաեւ Մոնկոլիա առաքելական արշաւներուն: Արեւելքի Եկեղեցին հասաւ Մանճուրիա, Սումաթրա եւ Ճափոնի արեւելեան սահմաններ, մինչեւ իսկ Արեւմտեան Կիպրոս եւ Հարաւային Եմէն: 12-13-րդ դարերուն՝ Արեւելքի Եկեղեցւոյ կազմին մէջ կային աւելի քան 200 թեմեր, որոնք հաւատացեալներու թիւի եւ ընդգրկած տարածաշրջաններու առումով՝ կը ներկայացնէին քրիստոնեաներու կէսը:
Քրիստոնէական եւ աստուածաբանական առաջաւոր դպրոցներ հիմնուեցան Եդեսիայի, Անտիոքի եւ Նիզիպի մէջ: Բազմաթիւ ականաւոր հեղինակներ, որոնց շարքին՝ Սուրբ Եփրեմը, նպաստեցին գրական եւ հոգեւոր այս կեդրոններու զարգացման եւ ազդեցութեան տարածման:

Անջատումը Հռոմէն
Իրաքի մէջ Քրիստոնէութեան պատմութիւնը նշանաւորուած է նաեւ պառակտումներով, երբ 380 թուականին՝ Թեոդոսիոս կայսրի գահակալութեամբ, Արեւելքի մէջ Քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակուեցաւ: «Եփեսոսի Գ. տիեզերական ժողովէն (431) եւ Քաղկեդոնի ժողովէն (451) յետոյ աստուածաբանութեան դպրոցներու մէջ սկսան զարգանալ Քրիստոսաբանութեան հակադիր ուղղութիւններ», – կ’ընդգծէ Լիլի Կաթողիկէ Համալսարանի Աստուածաբանութեան ֆակուլթեթի պատմաբան եւ եգիպտագիտութեան դոկտոր Քրիստիան Քաննիւէն: Եփեսոսի Գ. տիեզերական ժողովի տարանջատումէն յետոյ՝ Արեւելքի Եկեղեցին 1553 թուականին վերադարձաւ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ գիրկը:

Անկում՝ սկսեալ 14-րդ դարէն
Արաբական նուաճումներու ժամանակաշրջանին՝ 7-րդ դարուն, քրիստոնեաները կը կազմէին Մերձաւոր Արեւելքի բնակչութեան մեծամասնութիւնը: Քրիստոնեաներու եւ մահմետականներու միջեւ մշակութային փոխյարաբերութիւններու ոսկէ դարաշրջան կը համարուի 9-13-րդ դարերը, ինչպէս Եգիպտոսի, այնպէս ալ Սուրիոյ եւ Միջագետքի մէջ: 14-րդ դարէն սկսեալ քրիստոնեաներու թիւը Միջին Արեւելքի մէջ սկսաւ զգալիօրէն նուազիլ: Ըստ Քրիստիան Քաննիւէի՝ այս երեւոյթը պայմանաւորուած էր մահմետականութեան կողմէ որոշակի հարկադրանքներով, եւ ոչ միայն…։ Հակառակ այս բոլորին, անկումը տեւական չէր. Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տարիներուն՝ 16-րդ դարէն մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը, Լեւանտի (Արեւելք) քրիստոնէական համայնքներու մէջ արձանագրուեցաւ ժողովրդագրական աճ:

Քրիստոնէութեան խճանկարը
20-րդ դարու առաջին կէսին, քրիստոնէական համայնքը կը կազմէր բնակչութեան 30%-ը, սակայն, ժամանակի ընթացքին, պատերազմներու եւ հալածանքներու պատճառով, անոնցմէ շատերը ստիպուած եղան լքել երկիրը: Ըստ «l’Œuvre d’Orient»-ի տրամադրած տուեալներու՝ տարածաշրջանին մէջ այսօր մեծամասնութիւն կը կազմեն Իսլամի հետեւորդները՝ 62% շիաներ եւ 37% սուննիներ: «La Croix»-ի հաղորդած տեղեկութիւններուն համաձայն՝ քրիստոնեաները կը կազմեն բնակչութեան ընդամէնը 2%-ը, այսինքն՝ 400.000 մարդ: Փոքրամասնութիւն կը կազմեն նաեւ եզիտիները, սապէիզմի եւ մանտէիզմի հետեւորդները:
Փարիզի Սորպոնի Համալսարանի փրոֆէսոր Ժերար-Ֆրանսուա Տիւմոն կը տարանջատէ Իրաքի տարածաշրջանին մէջ գործող Քրիստոնէութեան 12 ուղղութիւնները. Քաղդէական Կաթողիկէ Եկեղեցի (արեւելեան ծէսին հետեւող), Արեւելքի Ասորի Եկեղեցի, Ասորի Կաթողիկէ Եկեղեցի՝ միաւորուած Հռոմին, Ասորի Ուղղափառ (օրթոտոքս) Եկեղեցի (յայտնի է նաեւ Յակոբիկեան անուամբ), Հայ Ուղղափառ Եկեղեցի (յայտնի «Հայ Առաքելական Եկեղեցի» անուամբ), Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցի, Կաթողիկէ Եկեղեցի (լատին ծէսին հետեւող), Բողոքական Եկեղեցիներ, Յոյն Օրթոտոքս Եկեղեցի (բիւզանդական ծէս), Յոյն Կաթողիկէ (Մելքիդ) Եկեղեցի, Ղպտիներ, Անկլիքաններ:

Քաղդէական եւ Ասորի Եկեղեցիները
Քաղդէական Եկեղեցին կը սերի Արեւելքի Եկեղեցիէն, սակայն, 431 թուականէն ի վեր՝ մերժելով Եփեսոսի Գ. տիեզերական ժողովը, կը սկսի գործել անկախ: Բարգաւաճման հասնելով Միջագետքի եւ Պարսկաստանի մէջ՝ 4-13-րդ դարերուն, Քաղդէական Եկեղեցին կը կարողանայ Քրիստոնէութիւնը տարածել Հնդկաստանի եւ Չինաստանի մէջ: 1551 թուականին՝ վանական Ժան Սիմոն Սուլաքան կ’ուղարկուի Հռոմ եւ կ’ընտրուի Պատրիարք, իսկ 1553 թուականին՝ կը ճանչցուի Քաղդէացիներու Պատրիարք: Այսպիսով, կը վերականգնուին արեւելեան ծէսին հետեւող Կաթողիկէ այս Եկեղեցւոյ եւ Հռոմի միջեւ փոխյարաբերութիւնները: 1830 թուականին՝ Մուսուլի Մեթրոպոլիտ Արքեպիսկոպոս Ժան Հորմիզդ Բ., Պիոս Ը. Քահանայապետի կողմէ կը նշանակուի Բաբելոնի Քաղդէացիներու Պատրիարք: Էմմանուէլ Թովմաս Բ.ի (1900-1947) գահակալութեան տարիներուն, ոչ կաթողիկէ քաղդէացիներու մեծամասնութիւնը կը համախմբուի Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ շուրջ: Բաբելոնի Քաղդէացիներու Պատրիարքի աթոռանիստը հաստատուած է Պաղտատի մէջ: Եկեղեցին ունի աւելի քան մէկ միլիոն հետեւորդ Իրաքէն, Իրանէն, Սուրիայէն, Թուրքիայէն, Լիբանանէն, Յորդանանէն եւ սփիւռքէն, որոնց գրեթէ երկու երրորդը կը կազմեն Իրաքի քրիստոնեաները: Բաբելոնի Քաղդէական Եկեղեցւոյ ներկայիս Պատրիարք Կարդինալ Լուիս Ռաֆայէլ Սաքօն ընտրուած է 2013 թուականի Փետրուար 1-ին:
1553 թուականին Քաղդէական Եկեղեցին չի յաջողիր վերամիաւորել Արեւելքի Ասորի Եկեղեցւոյ բոլոր հետեւորդները, ուստի Ասորի Եկեղեցին (նախապէս յորջորջուած նեսթորական) կը պահպանէ իր ինքնավարութիւնը: Այն ունի երկու պատրիարք եւ կը միաւորէ մօտաւորապէս 300.000 հաւատացեալ: Անոնք, որոնք կը նախընտրէին հետեւիլ լատին ծէսին, հիմնեցին փոքրաթիւ հետեւորդներ ունեցող լատինածէս Կաթողիկէ Եկեղեցին: Ըստ 2005 թուականի տուեալներու՝ անոնք կը կազմէին Իրաքի քրիստոնեաներու 0,6%-ը (4000 հետեւորդ): Ֆրանսայի մէջ կրթութիւն ստացած, ծագումով լիբանանցի, Քարմէլեան միաբանութեան անդամ Գերապայծառ Ժան-Պենժամէն Շլեյման 2000 թուականէն գահակալութեան անցած է որպէս Պաղտատի լատիններու Արքեպիսկոպոս:

Ասորի Կաթողիկէ եւ Օրթոտոքս Եկեղեցիները
Սկսեալ 451 թուականի Քաղկեդոնի ժողովէն՝ Անտիոքի յոյները աստիճանաբար կ’ընդունին Քաղկեդոնի քրիստոսաբանութիւնը, մինչդեռ, Անտիոքի ասորիները կ’ընդունին մոնոֆիզիտ (միաբնակ) քրիստոսաբանութիւնը, ինչով ալ կը բացատրուի պառակտումը Հռոմի եւ Կոստանդնուպոլսոյ միջեւ: 8-րդ դարու սկիզբը արաբները կը ներխուժեն Միջագետք եւ Սուրիա: Ասորական Եկեղեցին հալածանքներու կ’ենթարկուի բիւզանդացիներու (IX դար), արաբներու (X դար), մոնկոլներու (XIII դար) եւ թամերլաններու (XV դար) կողմէ:
Հաւատարիմ մնալով իրենց պատմութեան եւ աւանդոյթներուն՝ ասորիները մտադիր չէին միանալ Կաթողիկէ Միացեալ Եկեղեցւոյ, զոր հիմնած էին քաղդէացիները: Սակայն, 1557 թուականին, Պատրիարք Իգնատիոս Նեմեթալլահ կը միաւորուի Հռոմի հետ: 1662 թուականին, երբ Պատրիարք կ’ընտրուի Իգնատիոս Անտրէ Ախիճան, Եկեղեցին կը ստանայ Ասորի Կաթողիկէ Եկեղեցի անունը: Եկեղեցիներու միաւորման ուղղուած դիմադրութիւնը յամառօրէն կը շարունակուի մինչեւ 1783 թուականը, երբ Եկեղեցին կը միաւորուի Հռոմի հետ: Ասորի Եկեղեցւոյ Պատրիարքի աթոռանիստը հաստատուած է Լիբանանի մէջ: 175.000 հետեւորդներով, այն կը կազմէ Իրաքի քրիստոնեաներու մօտ 9%-ը: Լիբանանի մէջ հաստատուած Պատրիարքարանի՝ 2009 թուականի Յունուար 22-էն աթոռանիստն է Գերերջանիկ Իգնատիոս Եուսէֆ Գ Եունանի:
1783 թուականին Եկեղեցւոյ հետեւորդներու մէկ մասը կը մերժէ Հռոմի հետ միաւորումը՝ հիմք դնելով Ասորի Յակոբիկեան Եկեղեցին, որուն աթոռանիստը հաստատուած է Դամասկոս: Եկեղեցին ունի 750.000 հետեւորդ՝ կազմելով Իրաքի քրիստոնեաներու 10%-ը:

Հայ Կաթողիկէ եւ Օրթոտոքս Եկեղեցիները
491 թուականին՝ ընդդիմանալով Քաղկեդոնի ժողովի որոշումներուն, հայերը հիմնեցին Հայ Օրթոտոքս (Ուղղափառ) կամ որ նոյնն է Հայ Առաքելական Եկեղեցին: Պատմութեան մատուցած անակնկալներու եւ դժբախտութիւններու՝ մասնաւորապէս 1915 թուականի Հայոց Ցեղասպանութեան պատճառով սկսաւ բնակչութեան զանգուածային գաղթը, ինչով ալ պայմանաւորուած է երկու փոքրաթիւ հայ համայնքներու ներկայութիւնը Իրաքի մէջ: Այստեղ ապրող Հայ Առաքելական եւ Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցիներու հետեւորդներու թիւը կը կազմէ 20.000:
Ժերար-Ֆրանսուա Տիւմոն իր ուսումնասիրութեան մէջ կը նշէ, որ Իրաքի տարածաշրջանին մէջ Քրիստոնէութիւնը ենթարկուած է նաեւ բրիտանական գաղութացման ազդեցութեան, որուն ժառանգութիւնը մօտաւորապէս 200 բնակիչ ունեցող անկլիքան համայնքն է, որ կու գայ ամբողջացնելու Իրաքի քրիստոնէական համայնքներու խճանկարի բազմազանութիւնը:

Թարգմանեց՝
ՀՐԱՆՈՒՇ ՍԱՐԳՍԵԱՆ
Վատիկան Նիուզ

Անգամ մը եւս Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետը կու գայ յայտնելու իւրայատուկ հոգատարութիւն, սէր ու գնահատանք Հայ Ազգին նկատմամբ:
Յիրաւի, 2015-ի Ապրիլի 12-ին, Ապրիլեան նահատակաց ոգեկոչման հարիւրամեակին առիթով, Սուրբ Պետրոսի տաճարին մէջ՝ հայազգի երեք կաթողիկոսներու մասնակցութեամբ մատուցած պատմական պատարագին ընթացքին, յստակ բառերով «ցեղասպանութիւն» կոչելէ ետք 1915-ի Եղեռնը, Սուրբ Գրիգոր Նարեկացին պաշտօնականօրէն հռչակեց Ընդհանրական Եկեղեցւոյ Վարդապետ:
Դարձեալ, իր վաւերական հրահանգով՝ 2021-ի Փետրուարի 2-ին, «Աստուածային Պաշտամունքի եւ Խորհուրդներու մատակարարման» Վատիկանեան ժողովը կը հրապարակէ հրամանագիր մը՝ որով կը հաստատուի, թէ «Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Վարդապետ» Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի յիշատակութիւնը, կամ տօնը, ներմուծուի Արեւմտեան Լատին Եկեղեցւոյ ծիսական տօնացոյցին մէջ:
Այդպիսով, աշխարհի բոլոր Եկեղեցիներէն կը խնդրուի՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիին տօնը յիշատակել ամէն տարուայ Փետրուարի 27-ին:
Սոյն յիշատակութիւնը պիտի արձանագրուի Արեւմտեան Լատին Եկեղեցւոյ բոլոր ազգերու տօնացոյցերուն, ծիսական մատեաններուն ու ժամասացութեան ամէնօրեայ աղօթագիրքերուն մէջ:
Վերոնշեալ հրամանագիրին մէջ կը կարդանք հետեւեալը. «Սրբութիւնը լծորդուած է ճանաչողութեան հետ, որ փորձառութիւն մըն է Յիսուս Քրիստոսի Խորհուրդին, որ անլուծանելի կերպով կապուած է Եկեղեցւոյ Խորհուրդին: Սրբութեան եւ աստուածային ու մարդկային իմացականութեան միջեւ այս կապը՝ առանձնայատուկ կերպով կը ցոլայ անոնց մէջ, որոնք զարդարուեցան Եկեղեցւոյ Վարդապետի տիտղոսով»: «Արդարեւ, կ’աւելցնէ վերոնշեալ հրամանագիրը, իմաստութիւնը, որ կը յատկանշէ այս սուրբերը՝ չի հայիր միայն անոնց որովհետեւ անոնք «Աստուածային իմաստութեան» աշակերտ դարձան, այլ իրենց կարգին դարձան նաեւ իմաստութեան վարդապետներ՝ Եկեղեցւոյ ժողովուրդին համար»:
Յիշատակելի է, նաեւ, թէ դարձեալ Ֆրանչիսկոս Քահանայապետին կամքով եւ նախագահութեամբ, 2018-ի Ապրիլի 5-ին, Վատիկանի Այգիներուն մէջ զետեղուեցաւ Հայոց Մեծ Սուրբին, եւ այժմ Ընդհանրական Եկեղեցւոյ նորահռչակ յիշատակելի Սուրբին, հայու ձեռքով քանդակուած արձանը – նուիրուած Հայաստանի Հանրապետութեան կողմէ – մասնակցութեամբ Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահին, հայազգի երեք Կաթողիկոսներուն եւ այլ պաշտօնական հայ թէ օտար անձնաւորութիւններու:
Անդրադառնալով Ընդհանրական Եկեղեցւոյ Վարդապետին՝ Սուրբ Գրիգոր Նարեկացիի մասին, Վատիկանեան հրամանագիրը կը յորջորջէ հայազգի սուրբը՝ որպէս Մարիամ Աստուածածինի ջատագով եւ սիրահար կրօնաւոր: Ապա կ’աւելցնէ, թէ ան հաւանաբար ծնած է շուրջ 950 թուականին եւ ապրած Նարեկի գիւղին մէջ, որ այժմ թրքական գերիշխանութեան տակ է: Ան, բացառիկ աստուածաբան, բանաստեղծ եւ կրօնական գրագէտ-հեղինակ եղած է: Անոր ստեղծագործութիւնները կը պարունակեն «Երգ Երգոց»ի մեկնաբանութիւնը, բազմաթիւ ներբողներ եւ բանաստեղծական 95 աղօթքներու հաւաքածոյ մը «Նարեկ» կոչուած, այն մենաստանին անունով, ուր անցուցած էր իր ամբողջ կեանքը:
Մարեմաբանութեան խիստ կարեւոր տարրեր կը գտնուին անոր աստուածաբանութեան մէջ, եւ յատուկ կերպով նախապատկերացումը Մարիամի «Անարատ Յղութեան» վարդապետութեան, որ Ընդհանրական Եկեղեցւոյ կողմէ հռչակուեցաւ ութը դար ետք:
Ուստի, այս նորագոյն հոգածութիւնը Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ կողմէ՝ թող Հայ Ժողովուրդը եւ անոր կրօնական ու պետական պատասխանատուները խրախուսէ ու քաջալերէ փոխադարձ յարգանքի, երկխօսութեան, հասկացողութեան եւ մանաւանդ՝ միութեան, վանելով ամէն տարակարծութիւն, մրցակցութիւն եւ պառակտում:
Թող «Նարեկ»ի մատեանը ըլլայ մեր սնարին անբաժան ընկերը, մեր հոգիներուն սրբարար սնունդը եւ մեր կեանքին լուսաւոր ներշնչարանը:

Աւելի լաւ մերինէն, որ ա՜յնքան ծանրօրէն վիրաւորուած է ոմանց ծով հարստութիւններէն եւ ուրիշներուն յետին չքաւորութենէն, որ այ՜նքան խոցուած է ատելութիւններով, բռնութիւններով, սուտերով, մահափորձերով, խափանարարութիւններով եւ անվերջ պատերազմներով. իսկ տարիէ մը ի վեր՝ «Քորոնա» ժահրի մահասփիւռ համաճարակով…
Աւելի լաւ աշխարհ մը ըսելով՝ կը հասկնանք. աշխարհ մը աւելի մարդկային, աւելի արդարադատ, աւելի գթասիրտ եւ աւելի առողջ: Աշխարհ մը, որուն մէջ առաւել ծաղկէին յարգանքը, իրարօգնութիւնը, զօրակցութիւնն ու եղբայրութիւնը:
Միթէ՞ պիտի տեսնենք այդ «աւելի լաւ աշխարհը»: Միթէ՞ պիտի ապրինք այդ «աւելի լաւ աշխարհի» օրերը:
«Ո՛չ» կ’ըսեն շատերը, որոնց կարծիքով «աւելի լաւ աշխարհի մը» իրականութիւնը երազ է, ցնորք եւ անիրականալի: Սակայն, Աստուծոյ անունով պատգամաբեր Եսայի մարգարէին համաձայն, օրը պիտի գայ երբ՝ «Գայլը գառին հետ պիտի բնակի, եւ ինձը ուլին քով պիտի պառկի: Հորթը, առիւծի կորիւնն ու պարարտ զուարակը միասին պիտի արածեն…Կովը արջին հետը պիտի արածի…առիւծը արջառի պէս յարդ պիտի ուտէ, ծծկերը քարբին բոյնին վրայ պիտի խաղայ » (Եսայի 11, 6-7):
Այժմէականացնելով մարգարէին խօսքը՝ ըսենք. Օր մը, հարուստներն ու աղքատները նոյն սեղանին շուրջ պիտի նստին եւ նոյն կերակուրէն պիտի ուտեն: Ամէն ցեղի, լեզուի եւ մորթի գոյնի այրեր ու կիներ իրարու պիտի մօտենան, իրարու ձեռք պիտի կարկառեն, իրարու հետ սրտբաց պիտի զրուցեն…:
Օր մը, կեղեքիչներն ու կեղեքուածները, շահագործողներն ու շահագործուածները իրարու պիտի հանդիպին, միասին պիտի գործակցին եւ հասարակաց բարիքին առնչուող ծրագիրներ պիտի մշակեն…:
Օր մը, այո՛, կեանքի ասպարէզներուն մէջ յառաջանալու պատեհութիւնները հաւասարապէս պիտի ընծայուին բոլորին, ամէն ոք արդարացիօրէն իր իրաւունքին պիտի տիրանայ, եղբայրութիւնն ու իրարօգնութիւնը ամէնուրեք պիտի ծաղկին:
Միթէ՞ վերոնշեալ այժմէականացումը երազ է, ցնորք եւ անիրականալի: Պատասխանը «Ո՛չ» է Եսայի մարգարէին համար, որ խօսելով Աստուծոյ անունով՝ կասկած չունէր, թէ Տիրոջ խոստումները պիտի իրականանան (հմմտ. Եսայի 46, 10):
Եթէ Աստուած բաւականանար խոստումներ արտաբերելով, անպայման պիտի կասկածէինք Անոր խօսքերուն ու պատգամներուն վրայ: Ընդհակառակը, Ան չգոհացաւ սին յայտարարութիւններ կատարելով, այլ՝ իրականացուց ինչ որ խոստացաւ եւ հռչակեց: Արդարեւ, Ան աշխարհ ուղարկեց «Յեսսէի բունէն շառաւիղ մը» (Եսայի 11,1), որուն պաշտօնը պիտի ըլլայ ի գործ դնել Իր խոստումները: Այս շառաւիղը Աստուածաշունչ Հին Կտակարանի մէջ կոչուած է «Մեսիա», իսկ Նոր Կտակարանի մէջ՝ «Յիսուս», որ Աստուծոյ կողմէ առաքուեցաւ բուժելու, ազատելու, նորոգելու եւ փրկելու, ինչպէս նաեւ՝ աւետելու համար, թէ «Երկինքի Արքայութիւնը մօտ է» (Մատթէոս 3, 2):
Յիսուս շատ չապրեցաւ մեր մէջ…
Սակայն, երկրաւոր կեանքին երեսուներեք տարիները՝ Իրեն բաւեցին ցանելու համար Եսայի մարգարէին յայտարարած նոր աշխարհի սերմերը երկրի վրայ:
Սոյն աշխարհը հիմնուած է անանց սիրոյ օրէնքի մը վրայ, զոր Ի՛նք նախ ի գործ դրաւ: Այս օրէնքին համաձայն պարտինք ծառայել՝ քան ծառայութիւն ընդունիլ, ներել՝ քան թէ վրէժ լուծել, մեր կեանքը տալ՝ քան զայն ի գին ամէն ինչի պահել:
Սէ՛րն է նոր աշխարհն արարողը, որուն բոլորս կը ձգտինք :
Մեր մէջէն «բարիք սփռելով» Յիսուսի անցքէն ի վեր (Առաքեալներու Գործեր 10, 38), ամէն ինչ չփոխուեցաւ: Արդարեւ, այսօր ալ անպակաս են ատելութիւնները, կռիւները, վրէժխնդրութիւնները, անիրաւութիւնը, յետին չքաւորութիւնը, արհամարհանքը, պատերազմներն ու համաճարակները…
Սակայն, նոր աշխարհը – արդարութեան, խաղաղութեան, ներումի եւ սիրոյ աշխարհը – արդէն իսկ հաստատուած է շնորհիւ աշխատանքին անոնց, որոնք կը հաւատան սիրոյ զօրութեան եւ կը տքնին ատով ապրելու, ամէն ժամանակի եւ բոլոր պարագաներուն մէջ: Ատիկա հաստատուած է շնորհիւ մեր աշխատանքին, եթէ իբրեւ ճշմարիտ քրիստոնեաներ, հետամտինք Քրիստոսի գործելաոճին յարելու եւ Անոր առաքելութեան գործակցելու:
Ամէն տարի, Քառասնորդաց Մեծ Պահքը մեզի կը յիշեցնէ, որ Յիսուս լիուլի կը կատարէ իր խոստումները. « զի Աստուած ընդ մեզ է » (Շարական), «բոլոր օրերուն մինչեւ աշխարհի կատարածը» (Մատթէոս 28, 20): Ան ներկայ պիտի ըլլայ մեր մէջ, մեզի փոխանցելու երկինքի Արքայութեան բարիքները. խաղաղութիւնը, ուրախութիւնը, սէրրը, բայց նաեւ՝ աշխատակցելու մեզի հետ այդ Արքայութեան տարածումին:
Երանի բոլոր անոնց, որոնք իրենց կեանքին մէջ գրկաբաց ու անվերապահ կ’ընդունին երկինքի Արքայութիւնը, եւ սրտանց կը յուսան՝ անոր լրիւ յայտնութեան:

1970-ական տարիներուն, Հայաստանի Պետական Համալսարան։
Սփիւռքահայ ուսուցիչներու վերապատրաստման ամառնային դասընթացքի առաջին դասախօսութիւնը սկսելէ առաջ, դասախօսը ակնարկը ուղղելով դասարանին մէջ Մխիթարեան Միաբանութեան երիտասարդ մէկ վարդապետին, կը հրաւիրէ ներկաները նախքան դասախօսութիւնը յոտնկայս ողջունել մէկ ներկայացուցիչը այն Միաբանութեան, «որուն համեստութիւնն է որ իր մէկ անդամը ուղարկած է հոս, որովհետեւ մենք անոր՝ իր Միաբանութենէն աւելի սորվեցնելիք բան չունինք» կ’ըսէ ան։ Վկայութիւնը կատարողն էր բանաստեղծ, բանասէր, գրող, հրապարակագիր, թատերագիր եւ կրթական մշակ Մանուէլ Ադամեանը։

Ս. Ղազար Մ. Մ. Մայրավանքի ձեռագրատունը

Կէս դար առաջ, Մխիթարեան Միաբանութեան այսօր արդէն 320 տարիներու անչափելի վաստակը յոտնկայս ողջունելու Հայաստանի Պետական Համալսարանի դասախօսին աշակերտութեան ուղղած հրաւէրը պիտի նկատենք ուղղուած համա՛յն Հայութեան, որ կոչուած է ինչպէս անցեալին, նաե՛ւ այսօր եւ ընդմի՛շտ, յոտնկայս ողջունելու Մխիթարեան Միաբանութեան ամէն ներկայացուցիչ, խոնարհելու յիշատակին առջեւ Սեբաստիոյ հայկական ոստանին մէջ 1676-ին աշխարհ եկած Մանուկին, որ կոչուեցաւ ՄԽԻԹԱՐ եւ որուն կամքին ու տեսլականին «Եղիցի» ըսաւ Աստուած Տիրամօր բերնով՝ երկնագեղ Սեւանի ափին։ ԵՂԻՑԻ՛ Միաբանութիւն մը ստեղծելու Մեծ Սեբաստացիի տեսլականին։ ԵՂԻՑԻ՛, Տիրոջ տնօրինութեամբ ու կամքով դառնալու հայ ժողովուրդին նո՛ր ՄԵՍՐՈՊԸ, անոր պատմական հորիզոնը լուսաւորող ջահը՝ որ ոչ միայն պիտի մնար անմար, այլ տարիներու թաւալումին հետ պիտի ուռճանար, եւ այսպէս, երեք դար ամբողջ անոր բոցերը խաւարէն լոյս աշխարհ պիտի բերէին Հայ մտքի ստեղծագործութիւններ եւ այն բոլոր, եւ առաջին հերթին գրական արժէքները, որոնք երաշխիք են Ազգի գոյութեան, գոյատեւումին ու յաւերժութեան։
Ժողովո՛ւրդ, ոտքի՛, ի տես Հայ գրականութեան եւ ընդհանրապէս մշակոյթի վերածնունդին հիմը դնող Մխիթարի եւ անոր հոգեզաւակներուն՝ որոնք շարունակողը եւ ամբողջացնողը եղան անոր հիմնադրած սրբազան գործին։ Դարձան հնադարեան հայ մշակոյթի ու դպրութեան ջահակիր առաքեալները։ Առաքեալներ, որոնք Հայ Ազգին պարգեւեցին երկրորդ Ոսկեդար մը տարածուած աւելի քան 300 տարիներու վրայ։ Ստեղծեցին տարածութեամբ փոքր, բայց հոգեմտաւոր բովանդակութեամբ մեծ Հայաստան մը, Եւրոպայի սրտին վրայ դարձան հոգեկան եւ մտաւոր փարոսը Հայ ժողովուրդին, անառիկ միջնաբերդը Հայկական մշակոյթին ու գրականութեան։
Հայ ժողովուրդ, ոտքի՛ մեծարելու համար այն առաքեալները, որոնք վերահաստատեցին հայ ժողովուրդին կապը իր անցեալին, իր պատմութեան ու մշակոյթին հետ, որոնք վերարծարծեցին հայուն ազգային ու կրօնական ապրումներուն բոցը։ Որոնք Հայաստանը տարին օտար ափերու վրայ կայք հաստատած անոր բեկորներուն, տարին իւրաքանչիւր հայկական գաղթավայր՝ երբ Հայը ի՛նք չէր կրնար ու չկրցաւ երթալ Հայաստան։ Անոնք եղան Մայր Հայաստանին մէկ շերտը։
Աստուածային ԵՂԻՑԻ-ն ստացած ըլլալով հանդերձ, Մխիթար գիտակցեցաւ այն իրողութեան, որ մարդ որքան ալ հանճարեղ ու անձնուրաց ըլլայ, անոր մէկ ու միակ կեանքը, անոր անհուն հոգեկան ու մարդկային շնորհները բաւարար չեն կրնար ըլլալ իրագործելու համար այն ինչ որ հարկաւոր է Ազգի վերականգնումին ու զարթնումին համար, լրումին հասցնելու համար այն ծառայութիւնը, զոր կրնայ նպատակադրած ըլլալ մատուցանել Աստուծոյ եւ Ազգին։ Ծառայութիւն, որոնց կենսագործումը կը կարօտի մտքի ու գրչի մարդոց բանակներու, եւ բանակ կազմեցին Մխիթարի յաջորդները։ Փոքրաթիւ բանակ, որուն իւրաքանչիւր անդամին մտային կարողութիւնն ու ֆիզիքական տոկունութիւնը աստուածային հրաշքով մը բազմապատկուեցան տասով, հարիւրով, հազարով երբեմն։
Հայու անընկճելի կամքի խորհրդանիշ դարձաւ Մխիթար, որովհետեւ կրցաւ իրագործել այն ինչ որ կամեցաւ, հակառակ հազարումէկ դժուարութիւններուն, ձախորդութիւններուն եւ մինչեւ իսկ հալածանքներուն ու մահուան սպառնալիքներուն։ Ան գիտցաւ ու կրցաւ իր այդ կամքին ուժով վարակել իր աշակերտները, որոնց հետ 1701-ի Սեպտեմբերի 8-ին հիմը դրաւ Մխիթարեան Միաբանութեան, որուն արմատները տարածուեցան մինչեւ Վիեննա։ Սակայն, ժամանակի պայմաններուն բերումով՝ աւելի քան 300 տարիներու ինքնամոռաց ծառայութիւնը Ազգին եւ ամենալայն առումով անոր մշակոյթին՝ սկսած ըլլալով իր քայքայիչ անդրադարձը զգացնել Միաբանութեան կեանքին վրայ, հաստատախարիսխ բունին շուրջ վերամիաւորուելու հրամայականութիւնը ինքզինք պարտադրեց։ Սակաւաթիւ միաբանները սկսած էին ուժասպառութեան նշաններ ցոյց տալ, այնպէս ինչպէս կ’ըլլայ իր կեանքը ամբողջութեամբ իր զաւակներուն նուիրած Մայրը, այնպէս ինչպէս եղաւ համայն Հայաստանին լոյս պարգեւած Սեւանը կապուտաչեայ։ Զաւակները պարտաւորուած են վերաշխուժացնելու իրենց Մայրը, բայց նաեւ ու մանաւանդ անոր բռնած սրբազան ջահը, ու նոր լիցք տալու համար անոր, որպէսզի շարունակէ լուսաւորել հայաշխարհը, այնպէս ինչպէս Արփան նոր լիցք բերաւ յաւերժական Սեւանին։
Արդարեւ, հերթը Հայ ազգին է նուազագոյնով հատուցանելու այն շատը որ իրեն տուին Մխիթարեան հայրերը, տուին ոչ որպէս պարտք, այլ ինքնաբուխ, առանց որեւէ ակնկալութեան։ Աստուածահաճոյ, եկեղեցանուէր եւ ազգաշէն առաքելութեան կատարման պարգեւած հոգեկան բաւարարութիւնը եղաւ իրենց միակ վարձատրութիւնը։ Արդար է նուազագոյն հատուցման ակնկալութիւնը իբրեւ երախտագիտութիւն։ Այդ երախտագիտութիւնը արդարօրէն կ’ակնկալենք այսօր մանաւանդ Մայր Հայրենիքէն, Հայաստանէն ու անոր պետականութենէն, որովհետեւ ոեւէ մէկէն աւելի Հայաստան պէտք է երախտապարտ ըլլայ Մխիթարեան Միաբանութեան, որովհետեւ ան փոխարինեց Հայաստանը, երբ Հայրենիքը երազ էր միայն ու գաղափար արտերկրի Հայութեան համար, որովհետեւ Մխիթար եւ իր յաջորդները կատարեցին պետականավայել գործ՝ առանց որուն Սփիւռքը, Հայ Մշակոյթը, գիրն ու գրականութիւնը կրնային դեռ եւս մնալ խաւարի մէջ։ Այդ հսկայածաւալ գործը ընդգրկեց այնքան այլազան հատուածները մարդկային եւ ընկերային կենցաղավարութեան․ լեզու, գրականութիւն, թարգմանութիւն, գիտութիւն, դաստիարակութիւն, պատմութիւն, արուեստ, թատրոն, երգ եւ երաժշտութիւն, ժողովրդային բարքեր եւ աւանդութիւններ, գործնական եւ առտնին գիտելիքներ առօրեայ կենցաղին համար։ Եւ դեռ, անգնահատելի ծառայութիւններ Հայ Մշակոյթին՝ լեզուաբանութեան, տեղագրութեան, ազգագրութեան, հրատարակչական, կրօնական եւ աշխարհիկ պատմութեան ու գրականութեան, եկեղեցական ու մարդկային գիտութիւններու եւ այլ բազմաթիւ մարզերու մէջ։

Վիեննայի Մխիթարեան միաբանութեան գրադարանը

Ոտքի՛ Հայ ժողովուրդ, ոտքի՛ Հայաստան, խոնարհելու համար վաստակին առջեւ անմահանուն Մխիթարին ու անոր յաջորդներուն, որոնք Հայոց պատմութեան, մշակոյթին ու գրականութեան արտորայքը պարարտացնող անխոնջ մշակները եղան։ Ոտքի՛, յարգելու համար յիշատակը այդ մշակներէն անոնց, որոնք չկան այսօր, բայց որոնք իրենց գործով կեանք պարգեւեցին մեզի, խաւարէն լոյս աշխարհ բերին մեզ։
Ոտքի՛ Հայ ժողովուրդ, վերարծարծելու համար Սուրբ Կանթեղը, զոր վառեց Տիրամայրը 300 տարիներ առաջ ձեռամբը Մխիթար Սեբաստացիին։
Ոտքի՛ Հայ ժողովուրդ։

9 / 02 / 2021

Գեղարքունիք, Մաքենիս, Վարդենիս… Հայաստան աշխարհը պատկերող փոքր խճանկար, որ կ’առաջնորդէ անվրէպ դէպի վանական համալիրը Մաքենեաց վանքին։
Վանական ու հոգեւոր կեանքի իսկական մենաստան ու միաժամանակ կրթութեան դպրոց, մեծ էր հռչակը այս համալիրին, որու համբաւը կ’անդրանցնի ութերորդ դարաշրջանը։

Մաքենեաց վանք

Յովհաննէս Դրասխանակերտցի Կաթողիկոսին (897-931) վկայութեամբ, հոն կը դասաւանդուէր աստուածաբանութիւն, իմաստասիրութիւն, երաժշտութիւն եւ սաղմոսերգութիւն (Յ. Դրասխանակերտցի, Հայոց Պատմութիւն, թրգմ. Գէորգ Թոսունեան, 1996, էջ 112-113)։ Իսկ այլ պատմագիր մը, պիտի յանդգնի նոյնիսկ գրել, թէ Մաքենեաց վանքը «Ժամանակին Հայաստանեայցն էր պարծանք» ( Մովսէս Կաղանկատուացի, Պատմութիւն Աղուանից աշխարհի, էջ 314)։
Մաքենեաց համալիրին հոգեմտաւոր վերելքն ու վարկը կապուած է Սողոմոն անուն վարդապետի մը անձին, որ երկար տարիներ եղած է վանահայրը Մաքենեաց մենաստանին. «Եղել է իր ժամանակի ամէնէն իմաստուն ու զարգացած հայրերից մէկը», ինչպէս կը հաւաստեն Հայաստանի մէջ պատրաստուած ու նկարահանուած, 2009-ին, «Մոռացուած վանքի շունչը» ժապաւէնին հեղինակները։
Ի զուր չէր, ուրեմն, որ ժամանակակիցները զինք կ’անուանէին «Զհռչակելի այրն Սողոմոն» եւ կամ՝ «Հարանց հայր» (Հայրերու Հայր), ինչպէս կը յիշատակէ Ստեփանոս Օրպելեան(1250-1305) իր պատմութեան գիրքին մէջ։
Այս վանքին մէջ է, որ Սողոմոն Մաքենացի վանահօր նախաձեռնութեամբ, ծնունդ կ’առնէ հայ հին գրականութեան առաջին Ճառընտիրը, կոչուած նաեւ Տօնական. «Դա քրիստոնէական տօների, վարքերի, վկայութիւնների, ճառերի ամբողջական ժողովածու է, որ ճառերի պարունակութեան հետեւանքով կոչւում է նաեւ Ճառընտիր», կ’ընդգծէ Երեւանի Մաշտոցեան Մատենադարանի գիտաշխատող Արփենիկ Ղազարոսեան (Մոռացուած վանքի շունչը)։
Մաքենեաց վանքի բեղուն անցեալը անշուշտ չէ վրիպած Հ. Ղեւոնդ Ալիշանի ուշադրութենէն, որու մասին երկարօրէն կ’անդրադառնայ իր «Սիսական» երկին 65-70-րդ էջերուն մէջ, զայն կոչելով «Գեղարգունեաց հանրահռչակ Մաքենիսի վանք»։

Լուսանկարին մէջ՝
Մեսրոպ Մաշտոցի անուան հին ձեռագիրներու հիմնարկի աշխատակից Շ. Սմբատեան կը թերթէ «Մշոյ Ճառընտիրը»`
հայերէն ամենամեծ մագաղաթեայ ձեռագիրը (1976)։

Ժամանակակից հայրենի բանասէր Նորայր Պօղոսեան, 2012-ին, ծայր աստիճան լուրջ ուսումնասիրութիւն մը հեղինակած է սոյն ուշագրաւ խորագիրով. «Մաքենեաց վանքը ըստ Ղեւոնդ Ալիշանի» (Էջմիածին, Պաշտօնական Ամսագիր, 2012, ԿԸ (Գ), էջ 102-110)։
Ն. Պօղոսեանի երկասիրութիւնը յենակէտ մըն է հետեւելու Ալիշանի նշումներուն եւ քաղելու հետաքրքրական տեղեկութիւններ…, թէ Սողոմոն Մաքենացի վանահօր ձեռնարկած առաջին Ճառընտիրը ստեղծուած է 747 թուականին եւ ոչ թէ 701-711 տարիներուն, ինչպէս աւանդած է Մխիթար Այրիվանեցի ժամանակագիրը (1210-1290)։
Սոյն թուականը կը հաւաստէ նաեւ Արփենիկ Ղազարոսեան. «Ճառընտիրը ստեղծուել է Մաքենիսում 747 թուականին։ Այս մասին տեղեկութիւն պահպանուել է հայոց ամենամեծ ձեռագրում՝ Մշոյ Ճառընտիրում։ Դրա էջերում պահպանուել է այդ ձեռագրի Յիշատակարանը, որտեղից մենք իմանում ենք, որ Մաքենիսում 747 թուականին Սողոմոն Մաքենացին ստեղծում է Տօնական ժողովածուն» (Մոռացուած վանքի շունչը)։
Արփենիկ Ղազարոսեանի ակնարկած ճիշտ այս «Մշոյ Ճառընտիր»-ը մեր ներկայ գրութեան ողնասիւնը պիտի կազմէ։
Ան, Երեւանի Մաշտոցեան Մատենադարանին մէջ պահպանուած թիւ 7729 մատեանն է. հայերէն ամենամեծ ձեռագիրը, ծանօթ՝ «Մշոյ Ճառընտիր» անունով։
Ներկայ աշխատասիրութեան մէջ պիտի փորձենք վերականգնել անոր պատմութիւնը, հիմնուելով ձեռագրագէտներու, պատմաբաններու հետազօտութիւններուն վրայ, որոնք իրենց կարգին շատ մը ծանօթագրութիւններ ու տեղեկութիւններ քաղած են այլազան ձեռագիրներու Յիշատակարաններէ եւ այլ հաւաստի աղբիւրներէ, առանց անտեսելու Մաշտոցեան Մատենադարանի գիտաշխատողներն ու անոնց լուսաբանութիւնները։
Պատմութիւնը մեզ կը տանի դէպի ԺԲ. դարու վերջերը, դէպի Բաբերդ կամ Բայտբերդ։
Ան, մաս կը կազմէր Բարձր Հայքի Սպեր գաւառին ու նկատուած՝ իբրեւ նշանաւոր բերդաքաղաք։
Կը գտնուի Էրզրումի հիւսիս – արեւմտեան կողմը, Ճորոխ գետի ձախ ափերուն, երկու լեռներու միջեւ տարածուած բացաստանի մը վրայ։ Արաբները զայն կը կոչեն «Պայպուրթ» (Հ. Սուքիաս Էփրիկեան, Բնաշխարհիկ բառարան, տպ. Վենետիկ, 1903, էջ 335-336)։
Քրիստոսէ ետք առաջին դարուն, արդէն, կը յիշատակուին պատմական իրադարձութիւններ նկատմամբ այս բերդին, որ մեր Պատմահայրը կ’անուանէ նաեւ Սմբատաւան, եւ «Ի շէնն Սմբատաւանոյ» (Մովսէս Խորենացի, Պատմութիւն Հայոց, Վենետիկ, 1955, էջ 264) բացատրութիւնը կը կիրառէ, «Բիւրատ Բագրատունիի որդի Սմբատ իշխանին անունով, որ զայն ստացած է իբր ժառանգութիւն եւ հոն բնակած իր ընտանիքով» (Հայաստանի Բերդերը, Հ. Միքայէլ Վ. Յովհաննէսեան, էջ 21 եւ 23, Վենետիկ – Ս. Ղազար, 1970)։
ԺԱ. դարու կէսին, Տուղրիլ պէկի զօրքերը կը փորձեն «այցելել» Բաբերդ. «Եկեալ մինչեւ ի բերդաքաղաքն որ կոչի Բաբերդ, հանդիպի եւ անդ գունդ մի ի զօրացն Հոռոմաց… որք ի դիմի հարեալք ճակատեցան. եւ յաղթեալ թշնամեացն՝ զգլուխ զօրուն սպանին եւ զբազումս ընդ նմա, եւ զայլսն ի փախուստ դարձուցեալ, զառ եւ զգերի զամենայն թափեցին…» (Արիստակէս Լաստիվերցի, Պատմութիւն, Վենետիկ,, 1901, էջ 78)։
Պատմական այս յաւելումները կատարեցինք մատնանշելու համար Բաբերդի ունեցած կարեւոր տեղը մեր պատմութեան մէջ։
Ու դեռ աւելին…
Հայրենի պատմագէտ Գեղամ Բադալեան կը մատնանշէ. «Քաղաքի հայ բնակչութիւնը, որի թիւը հասնում էր 4000-ի (500 տուն), գերազանցապէս կենտրոնացած էր գետի ձախափնեայ հինգ թաղերում՝ Շինգեախ, Ջիգրաշէն, Կալեր, Թաշթաղ եւ Նորաշէն» (Գեղամ Բադալեան, Արեւմտեան Հայաստանի Ժողովրդագրական նկարագիրը Մեծ Եղեռնի նախօրէին, Վէմ համահայկական հանդէս, Է (ԺԳ) տարի, թիւ 4 (52), Հոկտեմբեր – Դեկտեմբեր, 2015, էջ17)։
Ծաւալուն աշխատասիրութիւն մը (43 էջ), ուր հեղինակը կը յիշատակէ, նաեւ, իւրաքանչիւր թաղի հայկական եկեղեցիներուն անունները. «Սբ. Յովհաննէս, Չարխափան Սբ. Աստուածածին, Սբ. Նշան, Սրբոց Հրեշտակապետաց եւ Սբ. Աստուածամայր կամ՝ Մայր Եկեղեցի, եւ Սբ. Աստուածածին»։
«Բայբուրթը (Բաբերդ) թեմական առաջնորդանիստ էր։ Գործում էր երեք հայկական դպրոց՝ Արամեան ( երկսեռ ), Սուրբ Մեսրովբեան (տղաների) եւ Վարդուհեան (աղջիկների)», (Անդ, էջ 17)։
Ա՛յս էր Բաբերդը, որու հոգեւոր Առաջնորդը՝ Սահակ եպիսկոպոս մասնակցած է Սիսի Ե. ժողովին։
Սոյն ժողովը, որ տեւած է մէկ օր միայն, տեղի ունեցած է «1307 թուականի Մարտի 19-ին, Անաւարզեցի կաթողիկոսին մահէն ետք» (Մ. Օրմանեան, Ազգապատում Բ. մասն Ա. թիւ 1229), եւ այս նիստին մասնակցող եպիսկոպոսներու ցանկին մէջ կը գտնենք անունը Բաբերդի Սահակ եպիսկոպոսին (Անդ, թիւ 1231)։
Ոչ միայն…
Բաբերդը ունեցած է իր նահատակ Առաջնորդը, որու մասին կ’իմանանք Դոկտ. Զաւէն Աւագ Քհնյ. Արզումանեանի յօդուածէն՝ նուիրուած Ցեղասպանութեան հայ նահատակ եկեղեցականներուն։
Յօդուածագիրը կ’ակնարկէ Կ. Պոլսոյ Զաւէն Պատրիարք Տէր Եղիայեանի (1913) վկայութիւններուն, տեղեկութիւններ քաղելով անոր թղթակցութիւններէն, որ գրառած է իր պաշտօնի սակաւատեւ շրջանին, ընդամէնը բուռ մը տարիներ՝ դէպի Մոսուլ (Իրաք) աքսորուելէ առաջ։
Եւ այսպէս, վերահասու կ’ըլլանք «Զաւէն Պատրիարքի Օգոստոս 15 թուակիր (1915) նամակէն, թէ Բաբերդի Առաջնորդ Անանիա Ծ. Վարդապետ Հազարապետեան կախաղան հանուած է» (Դոկտ. Զաւէն Աւագ Քհնյ. Արզումանեան, Հայ Եկեղեցականներ նահատակ Ցեղասպանութեան, «Ապագայ» թերթ, 25 Սեպտեմբեր 2015)։
Խորացնելով մեր որոնումները կ’անդրադառնանք, թէ Վենետկեցի երեք ճանապարհորդներ այցելած են Բաբերդ։
Նախ, ԺԴ դարուն, Մարքօ Փօլօ (1254-1324), որ իր ուղեգրութիւններուն մէջ կը յիշատակէ Կիւմիւշխանէի ճամբուն վրայ՝ Բաբերդի հիւսիս-արեւմտեան կողմը գտնուող արծաթի հանքերը։
Հուսկ, 1474-ին, այլ վենետկեցի մը, ազնուական ընտանիքէ, Պարպարօ Ճիոզաֆաթ (1413-1494), եւ աւելի ուշ՝ Ճեմելլի Քարերի (1651-1725), ԺԷ դարու վերջերը (Հ. Ս. Էփրիկեան, Բնաշխարհիկ բառարան, Վենետիկ, 1903, էջ 336)։
Վերոյիշեալ երեք ճանապարհորդներէն առաջ, Բաբերդ այցելած է նաեւ Եաքուդ Իպն Ապտալլահ Ալ-Ռումի Ալ Համաուի սուրիացի արաբ աշխարհագրագէտը (1179-1229), ծանօթ՝ Եաքուդ Ալ-Ռումի յորջորջումով։
Պատմութիւնը բազմաթիւ տիտղոսներ շռայլած է այս գիտնականին. աշխարհագրագէտ, իմաստուն մարդ, խորահմուտ համայնագէտ…։
Միջնադարեան բերդաքաղաքի մասին Եաքուդ Ալ–Ռումիի հաղորդած վկայութիւնները իսկական գանձարան մը կը ներկայացնեն։ Ան, Բաբերդը կոչած է «Մեծ, նշանաւոր ու գեղեցիկ քաղաք… Էրզրումի նահանգին մէջ՝ Հայաստանի հողին վրայ» (Թադեւոս Յակոբեան, Պատմական Հայաստանի քաղաքները, էջ 80-83, «Հայաստան» հրատարակչութիւն, Երեւան, 1987)։
Աշխարհագրական քարտէսներու վրայ նկարուած աննշան կէտ մը կը թուի Բաբերդ. բայց, որքա՜ն հրապուրիչ է եղած անոր դարակերտ պատմութիւնը։
Մենք, լոկ համառօտ ակնարկ մը տուինք, պատմելէ առաջ ձեռագիրի մը խորհուրդը համակ, առնչուած՝ Աստուածատուր իշխանի անունին, որ հայ Ռէիսն էր, այսինքն՝ կառավարիչը Բաբերդի։
Բարեպաշտ անձ, հայ իշխանը կը փափաքի Սողոմոն Մաքենացիի նախաձեռնած ճառընտիրի ընդօրինակութիւնը ունենալ։
Հասնելու համար իր նպատակին, հետամուտ կ’ըլլայ ու կը փնտռէ մտացի ու ճարտար գրիչ մը. «Եւ ապա խնդիր արարեալ յոգնիմաստ գրչի եւ գտեալ քահանայ մի ի գաւառէն Կարնայ, յորուս Վարդան կոչեցեալ, հմուտ եւ վարժ ամենայն արհեստի գրչութեան եւ նա յանձին կալեալ եւ աւգնականութեամբն Աստուծոյ սկիզբն արարեալ զկնի երից ամաց եհաս յաւարտ բանիս» (Մատենադարան, ձեռագիր թիւ 7729, էջ 602ա, 602բ։ Հմմտ. Յիշատակարանք. Ա, էջ 712)։

Էրզրումի նահանգ, Երզնկա գաւառ. Աւագ վանքը Սեպուհ լերան վրայ

Ուրեմն, Վարդան Կարնեցի, սկսելով 1200-ին, երեք տարուան մէջ կ’աւարտէ ձեռագիրը, այսինքն՝ 1202 թուականին, Դարանաղեաց գաւառի Սեպուհ լերան Աւագ մենաստանին մէջ։
Ձեռագիրը ծաղկելու համար Վարդան Կարնեցի ունեցած է իբրեւ օգնական «Զշնորհազարդեալ քահանայն Ստեփաննոս» (Յիշատակարանք, Ա, էջ 646), որ Աւագ վանքի միաբան մըն էր։ Իր մասնակցութիւնը կը բերէ, նաեւ, պատուիրատու Աստուածատուրին եղբայրը՝ Աւետիս քահանան, նոյն մենաստանէն, որ այդ դարուն մեծ համբաւ կը վայելէր, որովհետեւ հոն հաւաքուած էին գրչութեան արուեստի հմուտ վարդապետներ ու մատենագիրներ։
Այդ ժամանակ, Սեբաստիայի Ռուքն Էդ Դին սուլթանը (1196-1204), մեծ բանակով կը յարձակի Կարինի վրայ. «…Ժողով արարեալ անհուն բազմութեամբ… փքացեալ, լեռնացեալ եհաս՝ ի Թէոդուպաւղիս, եւ անդի կամեցեալ անցանել յաշխարհն Հայոց եւ Վրաց» (Մատենադարան, ձեռ. թիւ 7729, էջ 602ա, 602բ)։
Բայց այս ճանապարհին վրայ, իր զօրքը պարտութիւն կը կրէ Զաքարիա Ապասալարի ուժերուն կողմէ. մանրամասնութիւն, որ կը կարդանք Ստեփանոս եպիսկոպոսի ժամանակագրութեան մէջ . «Ի սոյն ամի (ՌԾԱ-1202) Ռաքնատտին սուլտանն էառ զԿարնոյ քաղաք եւ կոտորեցաւ ի Զաքարիայէն» (Մանր Ժամանակագրութիւններ, ԺԳ-ԺԸ դ.դ., Կազմաւորում՝ Վազգէն Յակոբեան, հտ. Ա. էջ 37, Երեւան, 1951)։

Դժբախտաբար, վերոյիշեալ հակամարտութիւններուն հետեւանքով, Աստուածատուր զոհ կ’երթայ Բաբերդի Ալատտին ամիրայի սադրանքներուն. կը կալանաւորուի անիրաւ կերպով, «Եւ ի ձեռն այնմ գազանի Աստուածատուրն այն ընկալաւ զվախճան» (Յիշատակարանք. Ա, էջ 712), այսինքն՝ կը կնքէ իր մահկանացուն։
Ալատտին կը բռնագրաւէ հայ Ռէիսին բոլոր սեփականութիւններն ու կալուածները. կը մնայ միայն ձեռագիրը. «Եւ ոչ մնաց եւ ոչ մի ինչ, բայց այս գիրքս» (Մատենադարան, ձեռ. թիւ 7729, էջ 602բ)։
Եւ ահա՛, կը յայտնուի «Բաբերդի դատաւոր բոծորը, որ նշանակում է տաճիկ» (Արտաշէս Մաթեւոսեան, Բանբեր Մատենադարանի թիւ 9, Երեւան, 1969, էջ 145), որ ստեղծուած ծանր կացութենէն օգտուելով՝ իր կարգին՝ կը յափշտակէ հայերէն ձեռագիրը, «Պատճառաբանելով, թէ Աստուածատուր իրեն պարտք է» (Արփինէ Սիմոնեան, Մատենադարանի գիտաշխատող, Փրկուած Ձեռագրերը, Առաջին Ալիք)։
Եւ «Չու արարեալ դատաւորն եկն բնակեցաւ ի հռչակաւոր քաղաքն Խլաթ եւ Բ ամ կայր ի պահեստի» (Մատենադարան, ձեռագիր 7729, էջ 602 բ)։ Ինչ որ կը նշանակէ, թէ «Բոծոր» դատաւորը երկու տարի կը թաքցնէ ձեռագիրը, սպասելով՝ որ մէկը զայն պահանջէ։
Սակայն, Ալատտինի բրտութիւններէն ու վայրագ վերաբերումներէն ծանր վնասներ կրած Աստուածատուրի ընտանիքը, չունէր այլեւս կարողութիւնը այդ մատեանը ձեռք բերելու։
Կար նաեւ վերահաս սովը, որ կը սպառնար ամէնուրեք։ Եւ այս սովի մասին տեղեկութիւնները կը գտնուին Բաբերդի մերձակայքը ընդօրինակուած ձեռագիրի մը մէջ (Յիշատակարանք. Ա, էջ 1031)։
Երկու տարի թաքցնելէ ետք, ուրեմն, «Բոծոր» դատաւորը կ’որոշէ յափշտակած մատեանը վաճառքի դնել, «Հասկանալով, թէ ձեռագիրը մեծ գանձ է ներկայացնում հայ ժողովրդի համար» (Արփինէ Սիմոնեան)։
Արտաշէս Մաթեւոսեանի համաձայն «Բոծոր» բառը յատուկ անուն չէ, ինչպէս շատեր կը կարծեն, այլ՝ համարժէք է տաճիկ բառին, որուն կը հանդիպինք 1347 թուականի ձեռագիրի մը Յիշատակարանին մէջ… «Յազգէն Բոծորայ» յորջորջումով (Մատենադարան, ձեռ. թիւ 3797, էջ 713բ)։
Խլաթի մերձակայ Դերջան գիւղէն Ստեփաննոս շինականը, ինչպէս նաեւ՝ Վարդապետ ու Յովհաննէս անուն երկու քահանայ եղբայրներ, որ ժամանակ մը միաբանած էին Մշոյ Առաքելոց ուխտին, ընդհուպ վաճառքի բօթը վանք կը հասցնեն։
Նոյնհետայն, Եսայի եպիսկոպոս վանահայրը եւ չորս քահանաներ Խլաթ կը փութան. բայց «Ոչ կարաց հասանել ի փափագ բաղձանացն… զի ժամանակն ձմեռնային էր եւ աւդն դառնաշունչ» (Մատենադարան, ձեռ. թիւ 7729, էջ 602բ եւ 603ա)։
Այսուհանդերձ, եպիսկոպոսը կը յաջողի յարատեւ հետապնդումներէ ետք, «Բոծոր» դատաւորին պահանջած սկզբնական հինգ հազար գումարը՝ չորս հազարի համաձայնիլ, յաջորդ տարի վերադառնալու վճռակամութեամբ։
Եւ այսպէս, ամբողջ տարի մը, եպիսկոպոսին գլխաւորութեամբ, Մուշի եւ անոր շրջակայքի բնակիչներուն նուիրատուութիւններով՝ կարելի կ’ըլլայ մէկտեղել այդ գումարը ու վաճառքէն փրկել Աստուածատուրի պատուիրած Ճառընտիրը։
Այս ձեռագիրի Յիշատակարանին մէջ հետագային պիտի գրուին բոլոր նուիրատուներուն անունները։ Հետաքրքրական է նկատել, թէ անոնք եղած են «Ամենահասարակ մարդիկ՝ գիւղացիներ, արհեստաւորներ. այսինքն՝ մի հսկայական ժողովուրդ մասնակցել է այդ հանգանակութեանը, եւ հաւաքելով այդ գումարը կարողացել են փրկագնել այդ ձեռագիրը» (Կարէն Մաթեւոսեան, Մատենադարանի արուեստի պատմութեան եւ գրչութեան բաժնի վարիչ, Փրկուած Ձեռագրերը, Առաջին Ալիք)։

(Վերջը՝ յաջորդ թիւով)

Ահաւասիկ նկարը ամբողջութեամբ

Այդ երեկոյ ֆոթօլրագրողները ջանքեր չէին խնայած Այնշթայնին նկարելու համար, սակայն անոնցմէ մէկը՝ Արթուր Սաս, սպասած է այնքան, մինչեւ բոլորը հեռանան որպէսզի մօտենայ մեքենային, ըսելով՝ «Հէ՜յ, փրոֆեսոր, չէ՞ք ժպտար ծննդեան լուսանկարի համար»:
Այնշթայն, որ յոգնած էր տեսախցիկի թիրախ ըլլալէ, արագ մը լեզու հանած է եւ շրջած է գլուխը՝ յոյս ունենալով, որ իրեն չեն հասցներ լուսանկարել: Սակայն Սաս ամէն ինչ հասցուցած է եւ անմահացուցած այդ ակնթարթը: Ան վերադարձաած է խմբագրութիւն ու բոլորը ապշեցուցած՝ տեսնելով գիտնականին անլուրջ նկարը: Խմբագրութիւնը երկար տարակուսանքի մատնուած է՝ հրապարակե՞լ զայն, թէ՞ ոչ: Ի յուրախութիւն մեզ՝ նկարը հրապարակուեցաւ:
Երբ Այնշթայն տեսած է իր լուսանկարը, զարմացած է, սակայն զայն հաճելի գտնելով՝ նկարէն կտրած է միւս հերոսները եւ բացիկի տեսքով ուղարկած է իր ընկերներուն:
2009 թուականին նկարին՝ Այնշթայնի ստորագրութեամբ տարբերակը վաճառուեցաւ 74,325 տոլարով ԱՄՆ-ի մէջ ընթացող աճուրդի շրջանակներու մէջ: Նկարին տէրը դարձաւ Տէյվիտ Ուոքսմընը:

Ն.Է.Ն.