Օգոստոս 4-ի աղիտալի պայթումին մռայլ տարելիցը եկաւ անգամ մը եւս ցոյց տալու ահաւորութիւնը տնտեսական եւ ֆինանսական աննախադէպ անկումին եւ քաղաքական փակուղիին, զոր երկիրը ամբողջ տարի մը պահած էր եւ կը շարունակէ պահել առանց գործող կառավարութեան:
Այս ահաւոր պայթումը մարդկութեան պատմութեան մէջ ամենախոշոր ոչ միջուկային պայթումներէն մէկը նկատուեցաւ։ Անոր պատճառը չարագոյժ թիւ 12 պահեստին մէջ ամբարուած հազարաւոր թոն նիթրաթ ամոնիումն էր։ Այստեղ բռնկած հրդեհին հետեւանքով պատահած դժոխային պայթումը կենսուրախ Պէյրութը ակնթարթի մը մէջ վերածեց աւերակի: Անոր պատճառով զոհուեցան 214 հոգի, գետնին հաւասարեցան եւ ամբողջութեամբ քարուքանդ եղան թաղամասեր, անդառնալիօրէն խորացաւ երկրի տնտեսական անդունդը եւ ան կտտացող վէրք մնաց լիբանանցիներու հոգեկանին վրայ:
Պայթումին ալիքը այնքան հզօր էր, որ լսուեցաւ եւ զգացուեցաւ մինչև Միջերկրական ծովի Կիպրոս կղզին՝ որ կը գտնուի աւելի քան 200 քլմ. հեռաւորութեան վրայ:
Փաստաթուղթերով շուտով պարզուեցաւ, որ քիմիական այս վտանգաւոր նիւթերը 2014 թուականէն ի վեր, այլ դիւրավառ նիւթերու կողքին կը պահուէին այս պահեստին մէջ, եւ տարիներէ ի վեր բազմաթիւ բարձրաստիճան պաշտօնեաներ տեղեակ էին անոնց առկայութեան մասին, սակայն անհոգութեամբ ոչինչ ըրած էին:

ԱՂԷՏԻՆ ՏԱՐԵԼԻՑԸ… ԱՂՕԹՔՈՎ
Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմինին հրաւէրով եւ հովանաւորութեամբ երեք համայնքապետներուն, Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումի առաջին տարելիցին առիթով, հոգեհանգստեան յատուկ արարողութիւն տեղի ունեցաւ, Էշրաֆիէի Հայ Աւետարանական Եկեղեցւոյ կից գտնուող Ժաարայի աստիճաններուն վրայ:

Արարողութեան հանդիսապետեցին Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ Արք. Փանոսեան, Պէյրութի հայ կաթողիկէ պատրիարքական թեմի օգնական եպիսկոպոս Գէորգ Եպս. Ասատուրեան եւ Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական Եկեղեցիներու Միութեան նախագահ, վեր. Մկրտիչ Գարակէօզեան: Ձեռնարկին ներկայ էին` երիտասարդութեան եւ մարմնակրթութեան նախարարի պաշտօնակատար Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան, երեսփոխաններ Յակոբ Բագրատունի, Ալեքսան Մաթոսեան եւ Յակոբ Թերզեան, նախկին նախարարներ եւ երեսփոխաններ, հայ քաղաքական կուսակցութեանց, կրթական, ընկերային, մշակութային, բարեգործական ու մարզական միութիւններու ներկայացուցիչներ, ինչպէս նաեւ` պայթումին զոհերու ընտանեկան պարագաներ:
Յետ արարողութեան, խօսք առաւ Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմինի ատենապետ, երիտասարդութեան եւ մարմնակրթութեան նախարարի պաշտօնակատար Վարդինէ Օհանեան-Գէորգեան, որ անդրադարձաւ պայթումէն քանի մը օր ետք կազմուած` Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմինի գործունէութեան, պարզելով ցարդ անոր իրագործած աշխատանքները վնասուածներու օժանդակութեան համար: Ան ցաւով անդրադարձաւ, թէ պայթումէն տարի մը ետք տակաւին իրականութիւնը չէ բացայայտուած ու զոհերու պարագաներուն թէ վնասուածներէն շատ շատերուն վէրքերը տակաւին չեն ամոքուած, աւելցնելով թէ «այս հայրենիքը մարդկութեան անունով կը պահանջէ ճշմարտութեան բացայայտումն ու ամբողջական արդարութեան իրագործումը, ինչպէս նաեւ առանց խտրութեան բոլոր անձնաւորութիւններու անձեռնմխելիութեան վերացումը», ընդգծեց նախարարուհին եւ աւելցուց. «Մենք` Լիբանանահայութեան վերականգնումի մարմնին մէջ, առաջին օրէն զօրավիգ ենք մեր ժողովուրդին»: «Այս մարմինը, որ կազմուեցաւ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Կաթողիկոսին օրհնութեամբ ու գլխաւորութեամբ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ Արք. Փանոսեանի եւ անդամակցութեամբ հայ երեք համայնքներու, կուսակցութիւններու, ընկերային ու բարեսիրական միութիւններու ներկայացուցիչներուն, հաւաքագրեց անհրաժեշտ հաստատագիրները եւ հետեւեցաւ վնասուած անհատներու ապաքինման թէ բնակարաններու վերակառուցման աշխատանքներուն»:

Արհի. Գէորգ Եպիսկ. Ասատուրեանի աղօթքը արաբերէնով
Յընթացս միացեալ պաշտամունքին կատարուեցան աղօթքներ որոնց շարքին Արհի. Գէորգ Եպիսկ. Ասատուրեան արաբերէն լեզուով արտասանեց հետեւեալ աղօթքը.
“Ով բոլոր բարեաց աղբիւր, Թագաւոր երկնի եւ երկրի, երկնային զօրքերու եւ բոլոր ստեղծագործութեան հետ միասին կը փառաբանենք, կը մեծարենք եւ կը պաշտենք քեզ, զի դուն միայն արժանի ես փառքի, պատիւի եւ պաշտամունքի:

Դուն ով Տէր բարի ստեղծեցիր երկինքն ու երկիրը, սակայն Չարը ուզեց խլել բարիքը քու ստեղծագործութենէն եւ ըստ այդ մոլորեց մարդը, որ հեռանալով քու անմիջական ներկայութենէն կորսնցուց այն առաքելութիւնը, որուն համար զինք ստեղծեցիր:
Սակայն ով մարդասէր եւ բազումողորմ Տէր, դուն մարդը չթողուցիր իր ինկած վիճակին մէջ: Առաքեցիր մարգարէներ եւ աստուածավախ մարդիկ, որպէսզի անգամ մը եւս վերադառնայ մարդը իր նախավիճակին: Ոմանք անսացին քու կանչին եւ ուրիշներ մերժեցին զայն: Ահաւասիկ մերժողները այսօր, ամէն միջոցներ ի գործ դնելով,անգամ մը եւս կը պատերազմին բարիին դէմ զայն խափանելու համար: Եւ մեր մայրաքաղաք Պէյրութի պայթումը ուրիշ բան մը չէ, եթէ ոչ չարին կործանարար ձեռքը, որ կը փորձէ աւեր, վախ ու յուսահատութիւն սերմանել ամէնուր:
Սակայն անոնք չեն գիտեր, որ դուն ամենակալ Աստուած ես՝ անապատին մէջէն ջուրի վտակներ յորդեցնող, ծովեր ճեղքող, եւ աճիւնները վերակենդանացնող Տէր: Դուն բոլոր դժուարութիւններու ընդմէջէն պահեցիր Յոբը եւ վերադարձուցիր անոր իր դիրքն ու պատիւը:
Գիտենք որ դուն մեր օգնականն ու ապաւէնն ես, հետեւաբար պիտի չվախնանք եւ պիտի չերկնչինք:
Առաջնորդէ մեզ Տէր եւ մեր աչքերէն քողը վերցուր, որպէսզի տեսնենք քու հրաշքներդ:
Տէր՝ մեր անձերը եւ այս թանկագին երկրին մէջ ապրող մեր բոլոր եղբայրները, քու խնամքին տակ կը դնենք: Մխիթարէ, բժշկէ եւ վերականգնէ զանոնք:
Մենք հաւատքով ենք, որ մեր աղաչանքը հասաւ քեզի, հետեւաբար օրհնէ
եւ փրկէ մեզ, որպէսզի պաշտենք քեզ այժմ եւ միշտ եւ յաւիտեանս. Ամէն”:

ՄԻԱՍՆԱԿԱՆ ԵՒ ՀԱՒԱՔԱԿԱՆ ՀՈԳԵՀԱՆԳՍՏԵԱՆ ԱՐԱՐՈՂՈՒԹԻՒՆ
ՊԷՅՐՈՒԹԻ ԱՂԻՏԵԱԼ ՆԱՒԱՀԱՆԳԻՍՏԻ ՏԱՐԱԾՔԻՆ

Օգոստոս 4-ին, տեղի ունեցաւ Նաւահանգիստի աղիտալի պայթումի զոհերու միասնական հոգեհանգստեան արարողութիւնը։

Նաւահանգիստի պայթումի վայրին վրայ եւ տակաւին յամեցող աւերակներուն մէջ տեղի ունեցած պատարագը կազմակերպուած էր խումբ մը մարոնիթ, հայ կաթողիկէ, մելքիթ եւ յոյն կաթողիկէ քահանաներու կողմէ, «Église pour le Liban» (Եկեղեցի Լիբանանի համար) ընդհանուր անուան տակ, որոնք վերջին մէկ տարուան ընթացքին օգնութիւններ ցուցաբերեցին զոհերու ընտանիքներուն եւ պայթիւնէն տուժածներուն: Արարողութենէն առաջ սկաուտական խումբերու պատուոյ բարեւին տակ գլխաւորութեամբ Մարոնիթ համայնքի պատրիարք, Պշարա Ռաաի կարդինալի, վայրին վրայ կառուցուած բեմ բարձրացան Լիբանանի բոլոր համայնքներու հոգեւոր ներկայացուցիչներ, մինչ զոհերուն հարազատներ իրենց սրտին սեղմած էին զոհուած սիրելիներուն պատկերները։

Հոգեհանգստեան արարողութիւնը սկսաւ Քուրանով, իսկ աղէտի ճիշդ պահուն, ուղիղ ժամը 18:07-ին, մէկ վայրկեան լռութենէ ետք արտասանուեցան զոհերուն անունները, մինչ լիբանանեան բանակի ուղղաթիռներ յատուկ թռիչքներով երկինքը գունաւորեցին լիբանանեան դրօշակի՝ կարմիր եւ կանաչ գոյներով։

Գլխաւոր պատարագիչ Ռաաի Պատրիարքի կողքին էին Լիբանանի մօտ Վատիկանի նուիրակ՝ Արքեպիսկոպոս Ժոզեֆ Սփիթերի, Հայ Կաթողիկէ եւ Առաքելական եկեղեցիներու ներկայացուցիչներ՝ Պէյրութի հայ կաթողիկէ պատրիարքական թեմի օգնական եպիսկոպոս Գէորգ Ասատուրեան եւ Լիբանանի հայոց թեմի առաջնորդ Շահէ Արք. Փանոսեան, Ասորի կաթողիկէ Պատրիարք Իգնաթիոս Ժոզէֆ Գ. Եունան եւ աւելի քան 100 եպիսկոպոսներ եւ քահանաներ: Պատարագի արարողութեան մասնակից երգչախումբերուն մաս կազմեց նաեւ Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ «Արծիւեան» երգչախումբը։

Պատրիարք Ռաաի կոչ կ’ուղղէ ճշմարտութեան բացայայտման եւ արդարութեան հաստատման

Իր քարոզին մէջ Պատրիարք Ռաաի ըսաւ. «Մենք այստեղ ենք քրիստոնեաներու եւ իսլամներու միասնութեան ականատես ըլլալու համար՝ առ ի հաւատարմութիւն միայն Լիբանանին»:
«Սակայն ինչի՞ կը սպասեն իշխանութեան ղեկին կանգնած մարդիկ` տուժածներուն կարիքները հոգալու համար» հարցուց Պատրիարք Ռաաի, աւելցնելով, որ մինչեւ ի՞նչ մակարդակի անկում կը սպասեն որ երկիրը հասնի, որպէսզի իրենց սիրտը շարժի, եւ զգան ժողովուրդին ցաւը եւ աշխատին զայն մեղմացնելու։
Յիշատակի արարողութեան ժամանակ կարդինալ Ռաաի պետական պաշտօնեաները մեղադրեց հետաքննութենէն խուսափելու յանցանքով՝ շեշտադրելով, որ «Աստուծոյ հզօր ձայնը մարդկութեան դէմ այս յանցագործութեան համար հաշիւ պիտի պահանջէ իւրաքանչիւր պատասխանատու անձի խիղճէն»: Ան ցաւով յայտնեց որ մէկ տարի անց պայթիւնի վերաբերեալ հետաքննութիւնը կանգ առած է, եւ ամենաբարձր աստիճանի մեղաւորները տակաւին չեն բացայայտուած:
Ապա Մարոնիթ Պատրիարքը կոչ ուղղեց լիբանանցիներուն չյուսահատիլ եւ չենթարկուիլ բռնութիւններու, վերահաստատելով ճշմարտութեան բացայայտման եւ արդարութեան հաստատման անհրաժեշտութիւնը, վերջ դնելով «խայտառակ» անձեռնմխելիութիւններուն, որոնք թոյլ կու տան բարձրաստիճան պաշտօնեաներուն և սպաներուն խուսափելու հետաքննութենէն:
«Առանց ճշմարտութեան չկայ արդարութիւն: Չկայ ճշմարտութիւն առանց խիզախութեան: Չկայ խիզախութիւն՝ առանց դատին հաւատալու, իսկ ո՞ր դատը աւելի արժանի է խիզախութեան, ճշմարտութեան եւ արդարութեան, քան Պէյրութի նաւահանգիստի մէջ տեղի ունեցած պայթիւնի աղէտը»:
Մարոնիթ եկեղեցւոյ ղեկավարը յիշեցուց նաեւ Չորեքշաբթի օր Հռոմի մէջ Ֆրանչիսկոս Պապին կողմէ լիբանանցիներուն ուղղուած զօրակցական խօսքերը: Կարդինալ Ռաաի նաեւ կոչ ուղղեց ցուցարարներուն «խուսափիլ բռնութենէն, վիրաւորական խօսքերէն, իրենց հասկնալի զայրոյթն ու դժգոհութիւնը արտայայտելու համար սեփական հաստատութիւններու եւ ունեցուածքներու, ինչպէս նաեւ բանակի ու անվտանգութեան ուժերու վրայ յարձակումներէն։
Ան կոչ ուղղեց բոլոր լիբանանցիներուն «համարձակ, յստակ եւ թափանցիկ որոշումներ կայացնելու»՝ յաջորդ խորհրդարանական ընտրութիւններուն իրենց ներկայացուցիչները ընտրելու ատեն, որպէսզի փոխուի փտած եւ կաշառակեր իշխող դասը, որ Լիբանանը հասցուցած է անդունդի յատակին»:
Պատրիարքը այնուհետեւ լիբանանցի ժողովուրդէն խնդրեց իրենց կարեկցանքը ցուցաբերել Պէյրութին՝ օգնելով քաղաքի վերակառուցման եւ «ականատես ըլլալ միասնութեան»՝ իսլամներու եւ քրիստոնեաներու միջեւ:
Շնորհակալութիւն յայտնելով միջազգային ընտանիքին ցուցաբերած աջակցութեան համար, Պատրիարքը մատնանշեց, որ «Լիբանանի ներքաշուած այս տխուր իրավիճակը պայմանաւորուած է նաեւ արտաքին հակամարտութիւններով»: Հետեւաբար, ան կրկին բարձրաձայնեց Միջին Արեւելքի մէջ «Լիբանանի չէզոքութեան» իր կոչը, անգամ մը եւս կրկնելով երկիրը աղէտէն փրկելու «միասնութեան» անյապաղ անհրաժեշտութիւնը: Ըստ մարոնիթ պատրիարքի, այս միասնութիւնը պէտք է ճանչնայ լիբանանցի հասարակութեան կրօնական եւ մշակութային բազմազանութիւնը և Լիբանանի չէզոքութիւնը: «Մենք չենք ուզեր այլեւս հակամարտութիւններ եւ պատերազմներ: Եկէք միասնաբար հաստատենք ազատութեան եւ խաղաղութեան ուղին», իր խօսքը եզրափակեց կարդինալ Ռաաի:

ԲՈՂՈՔԻ ՑՈՅՑԵՐ ԵՒ ՀԱՇՈՒԵՏՈՒՈՒԹԵԱՆ ՊԱՀԱՆՋ

Մեծ աղէտի առաջին տարելիցին առթիւ տեղի ունեցող միասնական հոգեհանգստեան արարողութեան զուգահեռ եւ անկէ ոչ շատ հեռու, աղիտահար մայրաքաղաքը ականատես եղաւ նաեւ բողոքի հսկայական ցոյցերու, որոնց մասնակիցները զանազան ձեւերով իրենց վշտակցութիւնը արտայայտեցին նահատակներու հոյլին եւ ընդվզումն ու պոռթկումը՝ անպատժելիութեան դէմ։

Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումէն զոհուած 10 հրշէջներու ընտանիքներու նստացոյց, հրշէջներու ծառայութեան քարուքանդ եղած կեդրոնատեղիին առջեւ

Ապահովական հակախռովարար ուժեր բուռն բախումներ ունեցան Պէյրութի նաւահանգիստի պայթումին պատասխանատուներու հաշուետուութիւնը պահանջող եւ Լիբանանի մէջ կեանքի պայմաններու խիստ վատթարացման պատճառով զայրացած ցուցարարներուն հետ։ Բուռն բախումներ արձանագրուեցան յատկապէս Խորհրդարանի կից փողոցներուն վրայ, ուր ոստիկաններ արցունքաբեր կազերով, մահակներով եւ ջրցան մեքանաներով հակադարձեցին քարկոծող ցուցարարներուն, որոնք կը փորձէին բարձրանալ դարպասներուն վրայ եւ ներխուժել Խորհրդարանի շէնք։ Ըստ Կարմիր Խաչի, 50 հոգի վիրաւորուած էին այս բախումներու ընթացքին։

Իսկ պաշտօնական արարողավայրէն քանի մը հարիւր մեթր հեռաւորութեան վրայ, հազարաւոր ցուցարարներ, լիբանանեան դրօշակներով եւ զոհուածներու լուսանկարները բարձրացուցած, հաւաքուած էին նաւահանգիստի մօտ՝ իրենց վշտակցութիւնը եւ զօրակցութիւնը արտայայտելու զոհուածներու հարազատներուն:

Ն.Է.Ն.

Վ. Ք.

Այնքան տենդոտ
Այնքան դիւրագայթ
Այնքան խանդակաթ
Այնքան յուսակտուր
Այս Սէրը
Օրուայ նման գեղեցիկ
Եղանակին պէս տգեղ
Երբ տգեղ է եղանակը
Այս սէրը այնքան հարազատ
Այս սէրը այնքան չքնաղ
Այնքան երջանիկ
Այնքան կենսուրախ
Եւ այնքան դուզնաքեայ
Զերդ մանուկ մը որ մութին մէջ վախէն կը դողայ
Եւ այնքան ինքնավստահ
Ինչպէս մարդ մը անվրդով գիշերային պահերուն
Այս Սէրը որ ահ կ’ազդէր ուրիշներուն
Որ զիրենք կը խօսեցնէր
Որ գունաթափ կ’ընէր զիրենք
Այս Սէրը դարանուած
Որովհետեւ մենք զայն կը դարանէինք
Հալածուած խոցոտուած տրորուած
Սպաննուած մերժուած մոռցուած
Որովհետեւ մենք զայն հալածեցինք խոցոտեցինք
Տրորեցինք սպաննեցինք մերժեցինք մոռցանք
Այս Սէրը բոլորովին լիուլի
Տակաւին այնքան կենսունակ
Ու համակ արեգակնակէզ
Քու սէրդ է
Իմ սէրս է
Ան որ եղաւ
Ինչպէս բան մը շարունակ նոր
Որ բնաւ չփոխուեցաւ
Տունկի մը հանգոյն իրական
Թռչունի պէս դողդոջուն
Ամառուայ պէս տաք ու կենսաթրթիռ
Մենք կարող ենք երկուքս ալ
Երթալ ու վերադառնալ
Մենք կրնանք մոռնալ
Եւ հուսկ կրկին ննջել
Արթննալ տառապիլ ալեւորիլ
Կրկին քնանալ
Մահը երազել
Արթննալ ժպտիլ ու խնդալ
Եւ առոյգանալ
Մեր սէրը կը մնայ հոն
Մտրուկի մը հանգունակ անդրդուելի
Տենչանքի նման կենսունակ
Յիշողութեան պէս դաժան
Ստրջանքի պէս պանդոյր
Զերդ յիշատակ մը կաթոգին
Մարմարի նման ցուրտ
Օրուայ նման գեղեցիկ
Ինչպէս մանուկ մը կթոտ
Մեզի կը նայի ժպտելով
Ու մեզի կը խօսի ոչինչ ըսելով
Ու ես կ’ունկնդրեմ սոսկալով
Եւ կ’աղաղակեմ
կ’աղաղակեմ քեզի համար
կ’աղաղակեմ ինծի համար
կ’աղաչեմ քեզի
Քեզի համար ինծի համար
Եւ բոլոր անոնց որ զիրար կը սիրեն
Եւ սիրած են զիրար
Այո կ’աղաղակեմ իրեն
Քեզի ինծի եւ բոլոր միւսներուն համար
Որ չեմ ճանչնար
Կանգ առ հոն
Հոն ուր որ ես
Հոն ուր էիր ատենօք
Կանգ առ հոն
Մի շարժիր
Մի հեռանար
Մենք որ զիրար սիրեցինք
Քեզ մոռցանք
Դուն մեզ մի մոռնար
Երկրիս վրայ միայն քեզ ունէինք
Թոյլ մի տար որ ցրտահարինք
Միշտ աւելի հեռու
Ուր ալ ըլլայ
Ցոյց տուր որ կենդանի ես
Շատ աւելի ուշ պուրակի մը մէկ անկիւնը
Յիշողութեան անտառին մէջ
Յայտնուէ յանկարծ
Ձեռքդ մեզի երկարէ
Ու փրկէ մեզ։

Հայացուց՝ ՎԱՐԴԱՆ ՔԷՇԻՇԵԱՆ

Ծանօթ. Ժագ Փրեվեր իր բանաստեղծութիւնները յաճախ գրած է ազատ ոճով եւ առանց կէտադրութիւն կիրառելու։ Մենք եւս ներկայ աշխատասիրութեան մէջ այդ ոճը որդեգրեցինք։

1941 թուականի Դեկտեմբերին, ճափոնցիներուն կողմէ՝ ամերիկեան Փըրլ Հարպըրի վրայ յարձակումէն ու Ա.Մ.Ն.ի՝ պատերազմի մէջ ներգրաւուելէն յետոյ, Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետ Ուինսթըն Չըրչըլ կը մեկնի Օթթաուա՝ շնորհակալութիւն յայտնելու Գանատային՝ աջակցութեան համար: Չըրչիլ ելոյթ կ’ունենայ գանատական խորհրդարանին առջեւ: Ան գաղափար անգամ չունէր, որ լուսանկարիչ Եուսուֆ Քարշին յանձնարարուած էր ելոյթէն յետոյ զինք լուսանկարել: Ելոյթէն յետոյ հանդիպելով Քարշին՝ Չըրչիլ կը զայրանայ, որ նախապէս տեղեկացուած չէր նկարահանման մասին: Ան կը վառէ իր անբաժանելի սիկարը եւ կ’ըսէ.
– Երկու վայրկեան ունիս, կրնաս միայն մէկ լուսանկար առնել:
Քարշ անակնկալի չի գար այս պատասխանէն. ան լսած էր որ Չըրչիլ կոպիտ մարդ էր: «Երկու վայրկեան,- կը մտածէ Քարշ,- երկու աղքատիկ վայրկեաններ նկարելու համար մարդ մը, որ շփոթեցուցած էր իր բոլոր կենսագիրները, որ պարուրած էր աշխարհը իր փառքով, իսկ զիս` սարսափով: Երկու վայրկեան, որ իւրայատուկ ձեւով յաւերժացնէի մարդ մը, որուն մասին արդէն գիրքերու ամբողջ գրադարան մը գրուած է, որուն լուսանկարած են աշխարհի լաւագոյն լուսանկարիչներն ու պարբերականները»։ Քարշը լուռ կը սկսի հետեւիլ Չըրչիլին, որ մռայլ դէմքով կ’երթայ իր սենեակը:
Երբ ներս կը մտնեն, Չըրչիլ կը տեղաւորուի բազկաթոռին մէջ, կը վառէ իր բերանէն անբաժանելի սիկարը եւ կը սկսի զննել լուսանկարիչը, լուսանկարիչն ալ՝ Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետը: Անոր դէմքի արտայայտութիւնը հրաշալիօրէն կը համապատասխանէր Քարշի պատկերացումներուն, բայց Չըրչիլի ակռաներուն միջեւ խրուած սիկարը անհամատեղելի էր նման հանդիսաւոր եւ պաշտօնական առիթի հետ: Բոլոր լուսանկարներու մէջ Չըրչիլ պատկերուած էր սիկարով: Քարշ սակայն չէր ուզեր կարծրատիպ դարձած լուսանկար ստանալ: Ան նախ Չըրչիլի առջեւ մոխրաման կը դնէ՝ այդպիսով նրբօրէն ակնարկելով այնտեղ ձգել սիկարը: Չըրչիլ, բնականաբար, կ’անտեսէ լուսանկարիչին ակնարկը եւ կը շարունակէ ծամծմել եւ ծխել սիկարը: Քարշ, իր կարգին, կը սպասէ, ապա համոզուելով, որ թեքնիքօրէն պատրաստ է ստանալու լուսանկարը, կը մօտենայ վարչապետին ու ամենայն յարգանքով կ’ըսէ. «Ներողութիւն, սը՛ր» ու առանց թոյլտուութիւն հարցնելու կտրուկ շարժումով մը կը հանէ սիկարը Չըրչիլի բերանէն:
Այդ պահուն Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետի դէմքը այնքան խոժոռ եւ յարձակունակ տեսք կը ստանայ, որ կարծէք պատրաստ էր յօշոտել Քարշը: Մինչ Քարշ ՝ զգալով հանդերձ վարչապետին խիստ հայացքը, արագօրէն կը մօտենայ իր լուսանկարչական սարքին եւ անմիջապէս կը սեղմէ կոճակը։ Եւ ահաւասիկ այսպիսի հնարքով Քարշ կը յաջողի քաղաքական մեծ գործիչէն կորզել հրաշալի դիրք եւ դէմքի արտայայտութիւն։ Այս լուսանկարը նաեւ հրաշալի ձեւով կը պատկերէ Չըրչիլի եւ Մեծն Բրիտանիոյ անհնազանդութիւնն ու խրոխտութիւնը՝ ժամանակի ծանրագոյն մարտահրաւէրներուն ի պատասխան։
Վայրկեաններ անց Չըրչիլի դէմքին կը յայտնուի ժպիտ մը եւ ան թոյլ կու տայ, որ Քարշ անգամ մը եւս լուսանկարէ զինք:

Նկարահանումէն յետոյ Չըրչիլ կը սեղմէ Քարշի ձեռքը: Ան անծանօթներու հետ իրեն երբեք նման բան թոյլ չէր տուած:
– Դուք նոյնիսկ մռնչացող առիւծին կրնաք ստիպել անշարժ լուսանկարուիլ, կ’ըսէ վարչապետը Քարշին։
Այսպիսով՝ Քարշ այս դիմանկարը կ’անուանէ «Մռնչացող առիւծը»:
Չըրչիլի նկարը այն երեք եզակի նկարներէն էր, որ ինքը՝ հեղինակը շատ կը հաւնէր: Սակայն ինքն ալ չհասկցաւ, թէ ինչպէս այդ հանճարեղ նկարը ան ընդամէնը 100 տոլարով վաճառած էր «Life» թերթին: Յետագային Չըրչիլի հանրայայտ նկարը վերածուեցաւ յուշային դրոշմանիշի, ուր նշուած է. «Լուսանկարիչ՝ Եուսուֆ Քարշ»:

Ն.Է.Ն.

Քու մայրական անհուն սիրոյ կրակէն
Հոգիին մէջ նոր արշալոյս թող ծագի,
Խաղաղութեան պայծառ շողեր բաղձալի
Ատելութեան մշուշը սեւ փարատեն։

Շուրջս աւեր, հառաչանքներ ողբալի,
Ահեղաձայն թնդանօթներ կը գոռան,
Հայ ազգն ամբողջ արդարութեան ծարաւի,
Քեզ կը դիմէ, անհուն սիրոյդ մայրական։

Ո՛վ բարեգութ, ո՜վ Տիրամայր չարխափան,
Պայքարէն վերջ, սահմաններուն Արցախեան,
Հայ ազգն ամբողջ դառնայ կեանքին վաղեմի,
Արդարութեան երգն հնչէ յաղթական։

Հայ սրտերու յոյսի վերջին բերդն է սա.
Տո՛ւր մեզ կորով, ո՜վ բարեգութ Մայր Փրկչին,
Քու զօրութեամբ խորտակուի ուժը չարին,
Որդուոյդ դըրօշն հայ սրտերուն մէջ ծփայ։

Ապաւինած անհուն սիրոյդ մայրական,
Հայ ազգն ամբողջ ինքզինք Քեզի կը յանձնէ,
Որ հաւատքի գետը դարձեալ կարկաչէ,
Ազատօրէն հնչէ երգը յարութեան։

Ճիշդ է, որ լիբանանեան վերջին տագնապը սկիզբ առաւ 17 Հոկտեմբեր 2019-ին, եւ այդ թուականէն սկսեալ իրարու յաջորդեցին քաղաքացիները ընկճող ընկերային, տնտեսական եւ քաղաքական փորձանքները, յատկապէս դրամատուներու մէջ դրուած դրամագլուխներու եւ խնայողութիւններու «սառեցու- մ»ը, կամ «լճացումը»։ Տակաւին յայտնի չեն այն պայմանները, որոնք պատրուակ կրնան դառնալ տոլարի սակին մագլցումին՝ իր հետեւանքներով։
Ճիշդ է, որ այս փորձանքները անտանելի դարձուցին լիբանանցիին առօրեայ կեանքը, մասնաւորաբար ապրուստի գծով, դժուարին վիճակներու մատնեցին զայն, սակայն լուրջ վերլուծումները ցոյց կու տան թէ այս բոլորը կարելի էր աւելի հեշտ միջոցներով դիմագրաւել եւ փորձել լուծում գտնել մինչեւ նաւահանգիստի պայթումը՝ 4 Օգոստոս 2020-ին։ Սեւ թուական մը, որուն առաջին ամեակին ամբողջացումը պիտի նշենք մի քանի օրեր ետք։ Արդարեւ, այս թուականին Լիբանանի դիմաց բացուեցաւ «դժոխքի դուռը»։

Գլխաւոր զոհերու շարքին էր նաեւ հայ գաղութը, որ շրջանին մէջ կարեւոր ներկայութիւն ունի բնակչութեան եւ աշխատանքի գծով եւ կրեց վնասներու մեծ բաժին մը։ Արդարեւ, 4 Օգոստոսին ինկան 208 նահատակ, աւելի քան 5 հազար ծանր վիրաւոր, հազարաւոր բնակարաններ, վաճառատուներ, արհեստավայրեր, ամբողջովին կամ մասնակիօրէն վնասուեցան, մինչեւ ամբողջութեամբ անբնակելի կամ անգործածելի աստիճան։
Սակայն, մէկ տարի առաջ նաւահանգիստի պայթումին հետեւանքները միայն մարդկային եւ շինարարական կորուստներ չեղան. պայթումին հետեւանքով հրաժարեցաւ վարչապետ Հասան Տիապի գլխաւորած կառավարական կազմը եւ իրար յաջորդեցին պետական հիմնարկներու գործունէութեան սառեցումները եւ ձախողութիւնները։ Տնտեսական գետնի վրայ, տոլարի մագլցումը աներեւակայելի մրցանիշներ արձանագրեց, քանի մը օրեր առաջ հասնելով մինչեւ 24 հազարի սեմը։ Անկախ Լիբանանի անցնող մօտ 80 ամեայ պատմութեան մէջ, աննախընթաց կերպով գրեթէ անգտանելի սկսան դառնալ ապրուստի կենսական նիւթերը, սկսելով՝ երեխաներու կաթէն, դեղորայքէն, հասնելով ելեկտրականութեան, պենզինի, բոլոր վառելանիւթերու եւ սննդանիւթերու։ Ոչ միայն առեւտրական կամ ճարտարարուեստի հաստատութիւններ փակուեցան կամ փակուելու վտանգի առջեւ են, այլ՝ հիւանդանոցներ, դեղարաններ, վառելանիւթի կայաններ եւ ընկերային ծառայութիւններու հաստատութիւններ այժմ գործելու անկարելիութեան առջեւ կը գտնուին։ Անցնող 80 տարիներու ընթացքին, առաջին անգամ ըլլալով այսքան մեծ թիւով բժիշկներ, հիւանդապահներ, համալսարանականներ եւ բոլոր արհեստավարժութեան քատրեր կ’արտագաղթեն։

Նկատելի է որ բոլոր ժխտական երեւոյթները շատ արագ ընթացք առին նաւահանգիստի պայթումէն ետք, հետեւաբար աշխարհի չորրորդ ծանր պայթումը նկատուած այս աղէտը մեկնակէտը եղաւ որպէսզի երկիրը իսկական անդունդի մէջ մխրճուի, մանաւանդ որ քաղաքացիին վստահութեան կորուստը եւ քաղաքական վերնախաւին ու պատասխանատուներու նկատմամբ արտաքին աշխարհին վերապահութիւնը գագաթնակէտին հասան։
Սպասելի էր, որ վիճակը այս աստիճան վատթարանայ, որովհետեւ Պէյրութի նաւահանգիստը այն հաստատութիւնն էր որ երկրին կ’ապահովէր կենսական նիւթերը, դուրս կը բերէր լիբանանցիներուն անձնական արտադրութիւնները, կ’ապահովէր մանաւանդ ցորենի մատակարարումը, ինչպէս նաեւ բոլոր արտաքին աշխարհին ուղարկած օժանդակութիւնները։ Այս բոլորին հետ կ’իրագործուէին տոլարի ներածում։ Երբ նաւահանգիստի մէջ աշխատանքներու մեծ մասը անդամալուծուեցաւ եւ կամ վերջնականօրէն դադրեցաւ, տրամաբանական է, որ դադրի նաեւ ամէն տեսակի նիւթերու ներածումը, որուն կը յաջորդէ տոլար ստանալու տագնապ եւ հետեւաբար ներքին տնտեսական տագնապ։
Միջազգային Դրամատան հրապարակած տեղեկութիւններուն համաձայն, նաւահանգիստի քանդումին տնտեսական վնասները կը հասնին 8 միլիառ տոլարի եւ մէկ տարի առաջ յայտարարուեցաւ թէ մօտ 750 միլիոն տոլարի անմիջական օգնութեան գումարի պահանջք կայ, որպէսզի երկիրը նուազագոյնը գործելու առիթը ունենայ։ Սակայն, հրաժարած կառավարութիւնը աշխատանք չտարաւ առաջարկուած գումարը ձեռք բերելու համար եւ կացութիւնը աւելի վատթարացաւ։ Կալուածներու քանդումներու վնասները, նաւահանգիստէն ներս եւ շրջակայքի տուժած գօտիին մէջ կը հասնին 4,5 միլիառ տոլարի, իսկ պայթումին պատճառով տնտեսական մարզերու կանգ առած աշխատանքներու հետեւանքով՝ վնասները կ’արժեւորուէին 3,5 միլիառ տոլար։ Այս թիւերը կը հիմնուին նիւթական վնասներուն վրայ եւ զանց առնուած է մշակութային, հոգեւոր, բարոյական հարստութիւններու կորուստը, նկատի առնելով որ շրջանը հռչակաւոր էր կրօնական, պատմական, ազգային, մշակութային, թանգարաններով, գրադարաններով եւ այլ կեդրոններով։
Միջազգային Դրամատան նախատեսութիւններուն համաձայն, սկզբնական 750 միլիոնի առաքումին պէտք է յաջորդեն 2021-ին 1,5 միլիոն տոլարի օժանդակութիւն փոխադրական, մշակութային եւ բնակութեան մարզերուն։
Տնտեսական գետնի վրայ, գլխաւոր երեք տեսակի վնասներ արձանագրուեցան՝
ա. Գործող հաստատութիւնները վնասեցին իրենց դրամագլուխները,
բ. Առեւտրական փոխանակումները եւ աշխատանքները դադրեցան,
գ. Պետութիւնը զրկուեցաւ այս շրջանէն տուրքի եկամուտներէն, որ հիմնական նշանակութիւն ունէր։
Առաւել՝ նաւահանգիստի պայթումին հետեւանքները զգացուեցան ոչ միայն անմիջական շրջակայքի մէջ, այլ՝ ամբողջ երկրին մէջ, արգելակելով տնտեսական աշխուժութիւնը, որովհետեւ Պէյրութի նաւահանգիստը երկրի գլխաւոր նաւահանգիստն է եւ անոր գործունէութիւնը ու ծառայութիւնները ամբողջ երկրին կ’օգտէր։ Այժմ, 300 հազար բնակիչ տեղահան եղած են եւ տարի մը ետք տակաւին չկրցան վերահաստատուիլ վերջնականապէս, շինութիւններու անբաւարարութեան պատճառով։
Կը խօսուէր թէ պայթումէն առաջ, Լիբանանի բնակչութեան 45%-ը աղքատութեան մատնուած է, ներկայիս համեմատութիւնը բարձրացած է 80%-ի, պայթումին ստեղծած տնտեսութեան վնասներուն հետեւանքով։

Նաւահանգիստի պայթումին մէկ տարի անցաւ։ Անոր պատճառած խորունկ վէրքը տակաւին չէ սպիացած։ Զոհերուն հարազատները որեւէ հատուցում չստացան։ Արդարութիւնը չէ գործադրուած, անմեղ նահատակներուն հոգիները տակաւին քաղաքական վէճերու գլխաւոր նիւթն են, իսկ տնտեսական գետնի վրայ աւերը ահաւոր է. իսկական վերաշինութեան եւ վնասները շրջանցելու աշխատանքներ գոյութիւն չունին։ Անցնող օրերուն, հետաքրքրական նախադասութիւն մը կարդացի. «Նաւահանգիստը երկրորդ անգամ չպայթեցնենք»։ Այս խօսքը ուղղուած է համայն լիբանանցիներուն։ Այո՛, եթէ կ’ուզենք անկեղծօրէն հանգստացնել զոհերուն հոգիները եւ անոնց հարազատներուն խիղճը, թող պատժուին յանցաւորները. թող հրապարակուի իրականութիւնը եւ իրականանայ արդարութիւնը։ Քանդուած նաւահանգիստը, փուլ եկած ցորենի շտեմարանի մնացած պատերը, կիսափուլ բնակարանները, գործատեղիները եւ ճամբաները «դժոխքի» բաց դռներն են հիմա։ Նոր առիթ կը ներկայանայ գործօն կառավարութիւն կազմելու։ Արդեօք ժամը հասա՞ւ ձախողութեան հետեւանքներէն դաս առնելու։ Պատասխանատուները գոնէ անգամի մը համար պիտի որոշե՞ն տառապող ժողովուրդին դժուարութիւնները հարթել եւ նոր ճանապարհ որդեգրել ազգային շահերը առաջնահերթութիւն նկատելով։ Առաջին քայլը թող սկսի նաւահանգիստի եւ շրջանի վերաշինութեամբ ու պայթումի յանցաւորներու բացայայտումով, որպէսզի փակենք «դժոխքի դուռ»ը։

«Հետաքրքրականը այն է, որ մարդիկ ամէն ձեւով կը շարունակեն մշակել իրենց բերքը եւ յատուկ թրթիռով կը վերաբերին գինիի արտադրութեան հետ, մանաւանդ որ բարձրորակ հայկական գինիներու պահանջը կ’աւելնայ», կը գրէ Քաթրին Թոտ։
Յօդուածին հեղինակը նաեւ կը յիշեցնէ, որ Հայաստանի մէջ յայտնաբերուած է այսօրուան դրութեամբ աշխարհի հնագոյն գինեգործական համալիրը: «2010ին, Արենի գիւղին մէջ` գինիներով յայտնի Վայոց Ձորի մարզին մէջ, հնագէտները հնագոյն գինեգործական հնձան, խմորման եւ հնացման անօթներ, ըմպանակներ, խաղողի չորցած տունկեր, կեղեւ եւ սերմեր յայտնաբերեցին: Գտածոն 6000 տարեկան է: Անոնք գտնուեցան Արենի 1 կոչուող քարանձաւին մէջ», կը նշէ Թատ։
«Forbes»ի յօդուածագիրը նաեւ կը պատմէ, որ Հայաստանի մէջ խաղողի առաւել քան 400 տեղական տեսակներ կան:

Լուսանկարիչ Քեվըն Քարթըրը յատուկ գացած էր Սուտան, որպէսզի նիւթ պատրաստէ տեղի սովեալներու մասին, նաեւ նկարահանումներ կատարէ գիւղերէն մէկուն մէջ: Յոգնելով սովէն մահացած մարդոց նկարելէ գիւղին մէջ՝ Քեվըն կը փորձէ հանգստանալ կանաչներով պատուած վայրի մը մէջ, երբ կը լսէ երեխայի լաց ու ճիչ: Լուսանկարիչը աւելի կը մօտենայ եւ կը տեսնէ երեխայի մը, որ հաւանաբար սովամահ կ’ըլլար։ Ան կ’ուզէ նկարել երեխան, երբ կը տեսնէ մի քանի քայլ այն կողմ կանգնած անգղը (որ հաւանաբար կը սպասէր երեխայի մահը): Լուսանկարիչը կ’«որսայ» քատրը, սակայն այն անյաջող կը համարէ (մտածելով, որ անգղը աւելի կը մօտենայ եւ աւելի լաւ կը ստացուի քատրը): Անգղի աւելի մօտենալուն սպասելով մօտ 20 վայրկեան եւ հասկնալով, որ այդ ապարդիւն է՝ Քեվըն կը քշէ զայն, իսկ երեխան կարծես իր մէջ ուժ գտնելով վեր կը կանգնի ու կը հեռանայ: Քեվըն կը նստի եւ կը սկսի լալ:
Մի քանի օր յետոյ, երբ ան կը վերադառնայ հայրենիք, այդ ժամանակ «Սուտանի սովեալները» վերնագրով յօդուածները թերթերուն մէջ ամէն օր կային. «Նիւ Եորք Թայմս»-ը այս նկարը միանգամայն կը գնէ, իսկ Քեվըն կը դառնայ աշխարհի յայտնի լուսանկարիչներէն մէկը, նկարը կը դառնայ Ափրիկէի մէջ «աղքատութեան խորհրդանիշը», Քեվըն կը պարգեւատրուի Փուլիցըրեան հեղինակաւոր մրցանակով:
Սկզբնական շրջանին եղած հիացմունքը կ’անցնի, կը փոխուի լուսանկարիչի հանդէպ վերաբերմունքը։ Մարդիկ կը հարցնէին, թէ ի՞նչ եղաւ այդ երեխայի ճակատագիրը, արդեօք չէ՞ր կրնար Քեվըն օգնել անոր՝ զայն տանելով ՄԱԿ-ի յատուկ բացուած կալուածը, ուր կ’օգնէին սովեալներուն: Կը սկսի քննադատութիւն. Քեվըն այլեւս ընկճախտի մէջ էր, միշտ անտրամադիր եւ անտարբեր ամէն բանի հանդէպ: Մի քանի օր անց ան անձնասպան կ’ըլլայ: Նամակին մէջ կը գրէ. «Զիս կը հետապնդէին մահացածներու յիշողութիւններս, դիակներու մասին, յիշողութիւններս սովեալ կամ վիրաւոր երեխաներու մասին…»:

Ն.Է.Ն.

Արամ Ա. Կաթողիկոս շուտափոյթ ապաքինում մաղթեց Ֆրանչիսկոս Պապին
Վատիկանէն վերադարձին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. Վեհափառ Հայրապետը Նորին Սրբութիւն Ֆրանչիսկոս Պապին նամակ մը յղեց իր շնորհակալութիւնը յայտնելու անոր ջերմ հիւրընկալութեան, ինչպէս նաեւ քրիստոնեայ հոգեւոր պետերու հանդիպման մասնակցութեան եւ Լիբանանի ժողովուրդին նկատմամբ անոր ցուցաբերած յատուկ հոգածութեան համար։
Նոյն նամակին մէջ Վեհափառ Հայրապետը կարեւորութեամբ ընդգծելով Վատիկանի ժողովին աշխատանքը՝ ըսաւ, որ ա) անիկա գործնապէս արտայայտեց եկեղեցիներու սերտ գործակցութիւնը հասարակաց մտահոգութիւններուն գծով. բ) միջազգային համայնքին ուշադրութեան յանձնեց Լիբանանի տագնապին շուտափոյթ լուծում գտնելու անյետաձգելի հրամայականը. գ) վերահաստատեց Վատիկանի ցուցաբերած յատուկ զգայնութիւնը ու զօրակցութիւնը Լիբանանի նկատմամբ եւ դ) կոչ ուղղեց Լիբանանի քաղաքական պատասխանատուներուն կարելի փութով նոր կառավարութիւն կազմելու, որպէսզի կարելի ըլլայ Լիբանանի ժողովուրդին ընկերային-տնտեսական հետզհետէ աճող դժուարութիւններուն առաջքը առնել։
Այս առիթով, Հայրապետը շուտափոյթ ապաքինում մաղթեց Ֆրանչիսկոս Պապին, որ ենթարկուած էր վիրաբուժական գործողութեան։

Աղբիւր՝
Անթիլիասի Կաթողիկոսարան