——————————

Կարելի չէ մեղադրել այն մարդիկը որոնք կը մտածեն թէ իրապէս խենդ ըլլալու է կամ խելագարուած ամբոխ՝ կռիւի ելլելու համար թիւով բազմապատիկ աւելի եւ ռազմական միջոցներով անհամեմատօրէն աւելի հզօր ուժի մը դէմ։ Բայց պատմութիւնը ցոյց տուաւ որ այդ անձնուրաց մարդոց գործած “խենդութիւնը” շատ աւելի արդիւնաւէտ ու փրկարար եղած է քան ամէնէն հնարամիտ դիւանագիտութիւնը։ Վկայ՝ Սպարապետ Վարդան Մամիկոնեանի առաջնորդած 66 հազար քաջամարտիկներուն սխրագործութեան արդիւնքը։ Անոնք՝ իրենց գիտակից մահուամբ Ազգին պարգեւեցին այն հայանպաստ ելքն ու ճարը, զորս հայ արքաներն ու իշխանները, մարզպաններն ու զօրավարները, նոյնիսկ եկեղեցականները ի զուր կ’որոնէին 387-էն սկսեալ երբ Հայաստան բաժնուեցաւ, հայ ժողովուրդը պառակտուեցաւ, ջնջուեցաւ հայոց թագաւորութիւնը եւ մինչեւ իսկ Վաղարշապատի կաթողիկոսական աթոռին բազմեցան ասորի կաթողիկոսներ։
Առանց պատմաբան ըլլալու, հայոց պատմութեան էջերը թերթատողները նկատած պիտի ըլլան որ կորսնցուցած էինք գրեթէ ամէն բան եւ առ յաւէտ պիտի կորսնցնէինք մեր հաւատքն ու ինքնութիւնն ալ, եթէ չգտնուէին Վարդաններուն նման դիւցազուններ, որոնց նմանները այնուհետեւ ալ իրենց խիզախ կեցուածքով եւ գերագոյն զոհողութեամբ ծառացան Հայութեան ինքնութեան, ազատ եւ անկախ լինելութեան սպառնացող բռնակալներուն դէմ, դիմեցին Հայութեան գոյերթը երաշխաւորող անխուսափելի ընտրանքին, որ ուղղակի ճակատումն էր։
Անոնց թիկունքին կանգնեցաւ ուխտապահ ողջ Հայութիւնը։
Եւ պատահեցաւ Հրաշքը։ Մահը յաղթանակի՛ վերածող հրաշքը։
Կռիւի դաշտին վրայ ինկան անոնք քառապատիկ վնաս պատճառելէ ետք թշնամիին։
Մեռան անոնք, բայց յաղթեցի՛ն ու չկորա՛ն, եւ 15 դար ետք, հայ բանաստեղծին բերնով ըսին ողջ աշխարհին.-
«Մենք չընկանք, մենք միշտ կանգ,
Մենք չյանգանք, դեռ կը գանք»։
Այդ հրաշք յաղթանակին փաստն է այսօր 10 միլիոն Հայութիւնը, Աւարայրի Դիւցազնամարտը՝ 15 դար ետք տօնակատարող ողջ Հայութիւնը՝ իր հարուստ մշակոյթով, համաշխարհային արժէքներով, իր Լուսաւորչեան Հաւատքով եւ այդ Հաւատքին խորհրդանիշերով, իր ազատ ու անկախ պետականութեամբ ու ՄԱԿ-ի ճակատին ծփացող եռագոյնով։

ԱՒԱՐԱՅՐԸ ԱԶԴԱՆՇԱՆ ԱԶԱՏԱԳՐԱԿԱՆ ՄԱՐՏԵՐՈՒՆ
Աւարայրի սրբազան խենդերը՝ իրենց նահատակութեամբ ազդանշանը տուին յետագայ ազատագրական մարտերուն՝ որոնք մղուեցան յատկապէս Վարդանի եղբօր՝ Հմայեակի զաւակներէն Վահան Մամիկոնեանի առաջնորդութեամբ։ Անոնք Հայութիւնը ազատեցին իր վրայ բանեցուած ուղղակի եւ անուղղակի բռնամիջոցներէն, ճնշումներէն ու հալածանքներէն, որոնք կը միտէին հաւատուրացութեան եւ ազգուրացութեան մղել եւ ձուլել զայն։ Անոնք՝ յաղթական հանգրուանի հասցուցին Անգղի մէջ սկսուած եւ Աւարայրի ճակատամարտով նուիրագործուած ազատագրական պայքարը։ Աւարայրի ճակատամարտէն 33 տարիներ ետք, Նուարսակի դաշինքը եղաւ այդ յաղթարշաւին պսակումը, Աւարայրով զօրացած հայկական դիւանագիտութեան յաղթանակը։
Ինչպէս կը վկայէ Աւարայրի ճակատամարտին անզուգական պատմիչը՝ Եղիշէ, «կարեւորը այն է որ Հայ ժողովուրդը, այդ օր, դիմագրաւած թշնամիին եւ գալիք բոլոր թշնամիներուն ցոյց տուաւ կռուելու եւ գլուխ չխոնարհեցնելու իր աննկուն կամքը, հասկցուց որ իր ազգային ինքնութիւնն ու հաւատքը չի զիջիր երբեք եւ որեւէ գնով»։
Հայ ժողովուրդը այս ճշմարտութեան ապացոյցը տուաւ յաջորդող դարերուն բազմաթիւ անգամներ, Սարդարապատի եւ վերջին երեք տասնամեակին՝ Արցախի մէջ։

ՊԱՏՄՈՒԹԻՒՆԸ ԳԻՏՆԱԼԸ ԲԱՒԱՐԱՐ ՉԷ
Կրնա՞յ գտնուիլ Վարդանանց պատմութիւնը չգիտցող հայորդի մը, եթէ նոյնիսկ ան Հայ դպրոց յաճախելու բախտը չէ ունեցած։ Կը բաւէ որ ան հայաբոյր ընտանեկան յարկի մը մէջ մեծցած ըլլայ, իր տատիկէն ու պապիկէն «Քաջ Վարդանի թոռն եմ ես» արտասանութիւնը սորված ըլլայ, այնուհետեւ յաճախած ըլլայ Հայկական Եկեղեցի, Ակումբ, կը բաւէ որ գոնէ տարին անգամ մը ներկայ գտնուած ըլլայ Վարդանանց տօնակատարութիւններէն մէկուն կամ միւսին, որպէսզի սորվի Աւարայրի ճակատամարտին պատմութիւնը։ Իսկ չեմ ուզեր նոյնիսկ կասկածիլ որ հայկական վարժարանի աշակերտը տիրապետած ըլլայ ոչ միայն Վարդանանց, այլ մեր ժողովուրդին մղած բոլոր գոյամարտերու պատմութեան։
Բայց, ի՞նչ օգուտ ունի պատմութիւնը գիտնալը եթէ չենք կրցած իւրացնել Աւարայրի ճակատամարտի թուականէն, պատմական դէպքի հերոսներու անուններէն ու նկարագրականէն աւելին։ Այսինքն, եթէ չենք հաղորդուած անոր խորհուրդով, չենք ընկալած անոր անժամանցելի պատգամները, պէտք եղած դասերը չենք քաղած անկէ, ան չէ եղած մեր կեանքի ուղեցոյցը, եթէ չենք ներշնչուած պատմութեան հերոսներու ոգիով։
Օտարներ ալ կրնան կարդացած ըլլալ այդ պատմութիւնը եւ գիտնալ այդ բոլորը։ Ի՞նչ պիտի ըլլայ մեր եւ օտարին տարբերութիւնը, եթէ ազգովին չենք սորված Աւարայրի ճակատամարտին նշանակութիւնը Հայ Ազգին համար, եթէ սովորամոլութեամբ կը նշենք Սրբոց Վարդանանց տօնը, եւ թութակաբար կ’արտասանենք «Քաջ Վարդանի թոռն եմ ես…»։ Եթէ չենք առաջնորդուիր Աւարայրի հերոսներու ժառանգորդները ըլլալու կոչումէն բխած յանձնառութիւններուն գիտակցութեամբ։ Յանձնառութիւն՝ ԿՐՕՆՔԻՆ եւ ՀԱՅՐԵՆԻՔԻՆ հաւատարմութեան։ Յանձնառութիւն՝ չցամքեցնելու Աւարայրէն հինգ տասնամեակներ առաջ հանճարեղ Մաշտոցին վառած անմահութեան կանթեղին ձէթը՝ շաղախուած Աւարայրի նահատակներուն արեամբ։

ԱՆՊԱՐՏԵԼԻ՝ ՄԻԱ՛ՅՆ ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԵԱՄԲ
Վարդանանց հերոսամարտի ոգեկոչումներուն ընդմէջէն մեր ակնկալիքներուն կենսագործումը, սակայն, կախեալ է հզօր առաւելութենէ մը, որ հայ ժողովուրդի նուաճումներուն ու յաղթանակներուն գրաւականը եղած է եւ որուն կորուստը ցաւալի հետեւանքներ ունեցած է Հայութեան համար առաջին դարերէն սկսեալ մինչեւ այսօր։
Այդ առաւելութիւնը ՄԻԱՍՆԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆՆ է, Ազգի ու Հայրենիքի ճակատագրին համար բախտորոշ պահերուն եւ ընտրանքներուն ժամանակ միասնական ու միակամ կեցուածքն է։
Այդ առաւելութեան մէջ կը կայանայ մեր անպարտելիութեան գաղտնիքը, մեր ինքնութեան ու գոյութեան սպառնացող բոլոր վտանգները դիմակալելու մեր ուժը։
Պատմութեան դասերը կը պարտաւորեցնեն մեզի կառչիլ այդ առաւելութեան, զօրացնել զայն, լսե՛լ Հայոց պատմութենէն թելադրուած մշտահունչ պատգամը բանաստեղծին.- «Ո՛վ Հայ ժողովուրդ, քու փրկութիւնդ քու միասնականութեանդ մէջն է»։ Միասնականութիւն մը որ կը ծնի համայն Հայութեան հայրենաբնակ եւ աշխարհասփիւռ բոլոր բաղկացուցիչներու ներկայացուցիչներուն համախորհուրդ աշխատանքէն։ Անոնց անշահախնդիր համագործակցութենէն։
Մեր աշխարհասփիւռ ու հայրենաբնակ ժողովուրդը աւելի քան երբեք այսօր պէտք ունի այդ միասնականութեան առաւելութեան՝ իր հիմնախնդիրներու հետապնդումին մէջ, իր ինքնութեան եւ ինքնուրոյնութեան, իր ազատ եւ անկախ կամքին ու խղճին սպառնացող բազմաբնոյթ վտանգները դիմագրաւելու համար։
Իբրեւ համայն Հայութեան Հայրենիքը, այդ միասնականութեան շաղախը դառնալու կոչուած է հայկական պետութիւնը, իր ազատութիւնը եւ անկախութիւնը զօրացնող համաժողովրդային զօրակոչերով, դէպի բոլոր հայկական գաղութները նետուած երկկողմ կամուրջներով, այնպէս ինչպէս եղան Վարդանանք, Ազգի ու Հայրենիքի ճակատագրին համար բախտորոշ պահուն ոտքի հանելով եւ համախմբելով տասը միլիոնը։

Բզնունեաց ծովակի հարաւ արեւելեան ջուրերուն մէջ կը տարածուի գեղատեսիլ կղզին Աղթամարի։
Դարերը հոն թողած են չքնաղ էջեր յիշատակութեան արժանի.
‒ Տխրանուշ սիրավէպը գեղեցիկն Թամարի, արքայադուստրը հայոց Արտաշէս թագաւորին.
‒ Ռշտունիներու նախարարական տոհմին ամրոցը, որ 7-րդ դարուն ռազմակեդրոնը հանդիսացաւ Թէոդորոս Ռշտունի հայ իշխանին, արաբական տիրակալներուն հետ իր վարած դիւանագիտական բանակցութիւններուն համար՝ ի նպաստ Հայաստանի ներքին ինքնուրոյնութեան.
‒ Ի վերջոյ, 10-րդ դարուն, Գագիկ Արծրունի թագաւորին ձեռնարկած մեծղի շինութիւնները, որոնք պիտի կերպարանափոխեն կղզին շէն ու կենսունակ քաղաքի մը, շնորհիւ յատկապէս թագաւորին ընտրած այդ ժամանակի փորձառու ճարտարապետներուն, որոնցմէ ամէնէն տաղանդաւորն էր Մանուէլ. «Այր լի իմաստութեամբ եւ զօրաւոր ի գործս իւր» (Թովմաս Արծրունի, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, էջ 297, Ս. Պետերսբուրգ, 1887)։
Արդէն Մանուէլի մտայղացումն ու ստեղծագործութիւնը պիտի ըլլայ Ս. Խաչ գեղակերտ տաճարը, որ Գագիկ կառուցանել կու տայ 915-921-ի ատենները, անկասկած ընդառաջելով հայ եկեղեցականներու խնդրանքին։
Ծաղկածութեան տարիներ խուսափական…
Վաղուց չկայ Արծրունի թագաւորը Գագիկ։ Ու հետզհետէ եկեղեցական ու գահակալական երկպառակումներ պիտի պարտակեն հորիզոնը Աղթամարի ծովակին։
Հայոց պատմութեան էջերը կ’աւանդեն, թէ 1113-ին հայ կաթողիկոսութեան գահաթոռին կը բազմի Գրիգոր Գ. Պահլաւունի յորջորջուած, որ Գրիգոր Վակայասէր կաթողիկոսին քրոջ որդին էր ու երէց եղբայրը՝ Ներսէս Շնորհալիի։
Սամուէլ Անեցի պատմագիրը (ԺԲ դար) կը ստորագծէ, թէ Գրիգոր Գ. էր «Տղայ հասակաւ՝ ԺԵ ամաց», այսինքն՝ 15 տարեկան (Սամուէլ Անեցի, Հաւաքմունք ի գրոց պատմագրաց, կամ՝ Ժամանակագրութիւն, հրտ. Արշակ Տէր Միքելեան, էջ 124, Վաղարշապատ, 1893)։
Կաթողիկոսին դեռատի տարիքը պատճառ կը դառնայ աննախընթաց ու խոր փեռեկումի, որու պարագլուխը պիտի ըլլայ Դաւիթ Արծրունի արքեպիսկոպոսը Աղթամարի։
Վերոյիշեալ հոգեւորականը՝ միշտ անկախ կաթողիկոսութեան հետամուտ, ազգակցութիւն ունէր Վասպուրականի թագաւորութեան (908 թուական) հիմնադիր՝ Արծրունիներու նախարարական տոհմին հետ։
Գրիգոր Գ. Պահլաւունի կաթողիկոսին շրջանակէն կը տրուի հատու պատասխան, մերժելով մատղաշ տարիքի հարցը՝ իբրեւ անհամատեղելի հանգամանք կաթողիկոսական պաշտօնին ։
Նոյն շրջանակէն կ’առարկուի, նաեւ, թէ անցեալին եղած է նախադէպ մը, երբ Գրիգոր Լուսաւորիչ իր զաւակներէն Վրթանէսի երիցագոյն որդին Գրիգորիսը՝ տակաւին մանկատի՝ Աղուաններու կաթողիկոս կը ձեռնադրէ։
Այս հարցին նկատմամբ, Փաւստոս Բիւզանդ (Դ-Ե դար) կը պատմէ. «Իբրեւ եկաց սա (այսինքն՝Վրթանէսի որդին) յիւրում պաշտամանն, մինչդեռ մանուկն եւս էր…» (Փաւստոս Բիւզանդ, Հայոց Պատմութիւն, Դպրութիւն երրորդ, Գլ. Զ, էջ 24, Երեւանի Համալսարանի Հրատարակչութիւն, 1987, Երեւան)։
Իսկ Մովսէս Խորենացի բացայայտ կերպով «զմանուկն Գրիգորիս» կ’անուանէ. « … Նրանց եպիսկոպոս է տալիս մանուկ Գրիգորիսին՝ Վրթանէսի աւագ որդուն»։ Ու Հայոց Պատմահայրը կը շեշտէ. «Թէպէտ նրա անչափահասութեան պատճառով՝ այս բանը կանոնի դէմ էր համարւում…» (Մովսէս Խորենացի, Հայոց Պատմութիւն, Գիրք երրորդ, Գլուխ Գ. թրգմ. Ստ. Մալխասեանց, «Հայաստան» հրատարակչութիւն, էջ 241, Երեւան,1968)։
Մատթէոս Ուռհայեցի ժամանակագիրն ալ (ԺԲ դար) պիտի անդրադառնայ Պահլաւունի Կաթողիկոսին ձեռնադրութեան. «…Եւ հրամանաւ Հոգւոյն ձեռնադրեցին զԳրիգորէս եպիսկոպոս ի վերայ ամենայն տանն Հայոց. եւ ի նմին աւուր տան զձեռնադրութիւն կաթողիկոսութեանն ի վերայ աթոռոյ սրբոյն Գրիգորի։ Եւ նստաւ ի հայրապետական աթոռն մինչ էր ի տղայութեան հասակին. վասն զի չեւ եւս լեալ էր սկիզբն մօրուացն» ( Մատթէոս Ուռհայեցի, Պատմութիւն, Ի Տպարանի Առաքելական Աթոռոյ Ս. Յակովբեանց Յերուսաղէմ, 1869, էջ 412 )։
Գիտակ ու բանիմաց պատմաբան Վրէժ Վարդանեան, երկու տասնամեակ առաջ իր ուսումնասիրութիւններուն մէջ ուշագրաւ նշմար մըն է թողած. «Պատեհ առիթից օգտուեց Աղթամարի Արքեպիսկոպոս Դաւիթը, որը պատրուակելով Գրիգոր Գ.-ի դեռահաս տարիքը, նոյն թուին իր կողմնակից հինգ եպիսկոպոսների կողմից, Վան քաղաքից ոչ հեռու գտնուող Ձորովանքում ձեռնադրուեց կաթողիկոս։ Դաւիթը յաւակնում էր բազմել Հայոց ընդհանրական Աթոռին» (Վրէժ Վարդանեան, Աղթամարի կաթողիկոսութեան հիմնադրման շուրջ, Պատմա-բանասիրական հանդէս, 6 Օգոստոս 2010, թիւ 2, էջ 72)։
Ձորովանքը իբրեւ ձեռնադրութեան վայր խորհրդական նշանակութիւն մը կ’ընդգրկէր, որովհետեւ «Այդ վանքում էին Գրիգոր Լուսաւորչի պատարագի սեղանը, գաւազանը, մաշկեղէն գօտին, Հռիփսիմէ կոյսի հողաթափը եւ դաստառակը (շղարշը), նաեւ արիւնոտ պարեգօտը» (Անդ, էջ 73)։
Հայ երկու պատմագիրներ կը վկայեն, թէ վերոյիշեալ սրբութիւնները «Ի ժամանակս հալածանացն» պահուած մնացին «Ի կղզին Աղթամարայ» (Վարդան վարդապետ պատմիչ, Հաւաքումն պատմութեան, Վենետիկ, 1862, էջ 116, ինչպէս նաեւ՝Թովմաս Արծրունի եւ Անանուն, Պատմութիւն Տանն Արծրունեաց, Ս. Պետերսբուրգ, 1887, էջ73)։
Եւ այսպէս, ուրեմն, սկիզբ կ’առնէ Աղթամարի կաթողիկոսութիւնը որպէս ինքնուրոյն Աթոռ ու կը տեւէ մինչեւ 1895։ Հոլովոյթ մը երկար դարերու, որոնց ընթացքին պատկառելի կաթողիկոսներ իրենց հոգեղէն դրոշմը այդ Աթոռին պիտի կտակեն։
Գրիգորիս Ա. Աղթամարցի այդ գերազանց դէմքերէն է, որ կը ցայտէ ԺԶ դարու կէսին։ Շնորհապարգեւ հոգեւորական, 1512-ին պիտի դառնայ 16-րդ կաթողիկոսը Աղթամարի Աթոռին (Հ. Ն. Ակինեան, Գաւազանագիրք կաթողիկոսաց Աղթամարայ, 1920, Վիեննա)։
Պիտի ստանձնէ այդ պաշտօնը պատմական փոթորկայոյզ դարու մը մէջ, երբ իր գահակալութեան 32 տարիներէն՝ քսանութ տարի Հայաստան պիտի ապրի օտար ու վայրագ տիրակալներու մահախորշակ խուժումներէն մտրակուած. «ԺԶ դարու այն ժամանակաշրջանում՝ երբ Հայաստանը արիւնահեղ ընդհարումների թատերաբեմ էր դարձել, ահա՛ այդ դարուն, մեր ժողովուրդը ստեղծեց նոյնպէս խոշոր կրթական ու մշակութային արժէքներ, եւ այդ մշակութային արժէքներից ամենակարեւորը մեզ համար Գրիգորիս Աղթամարցի երեւոյթն է», կը շեշտէ հայրենի բազմարդիւն միջնադարագէտը՝ Հենրիկ Բախչինեան ու կը յարէ. « Զարմանալի մի մարդ, որ եղել է կաթողիկոս, ընդ որում քսան տարեկան՝ գուցէ քսանը չլրացած հասակում, եւ ստեղծագործել է, մանկավարժութեամբ զբաղուել, մանրանկարչութեամբ, կրթութեամբ եւ բանաստեղծութեամբ»։
Ի տես հայրենիքի դժնեայ իրադարձութիւններուն, սակայն, կաթողիկոս-բանաստեղծի հոգին միշտ պիտի կսկծայ կարեվէր.
«Ծաղկունքն ասեն՝ Հերի՛ք արա»,
այսինքն՝
«Ծաղիկները կ’ըսեն՝ կը բաւէ»։
Քերթուած, որ պիտի գրէ 1523-ին, Աստուածատուր Մեծոփեցիի խնդրանքին վրայ՝ երբ ապաստանած էր Մեծոփի վանքին մէջ, ու պիտի փակէ սոյն տրտմաթաթաւ եւ նոյնքան իրապաշտ շեշտաւորումով.
« Հագարացիք օրինօք թիւր,
Զազգս խանձեն որպէս ըզհուր».
այսինքն՝
« Հագարացիները անօրէն
Կրակի պէս ազգս կը խանձեն» (Զուլալ Գազանճեան, Հատընտիր Հայ Հին Բանաստեղծութեան, Հատոր Բ. էջ 367 եւ 373, Վենետիկ-Ս. Ղազար,1998)։
«Հագարացիները մահմետական ցեղերն էին եւ իրենց թիւր կրօնքով կ’ուզէին կործանել, այրել, աւերել այն երկիրը, որ առաջինը ընդունած էր քրիստոնէական կրօնքը», կ’ընդգծէ Հենրիկ Բախչինեան։
Ճիշտ այս ցեղերն էին, որոնք անդադար կը հարստահարէին հայ ժողովուրդը, առանց անտեսելու հարկային տուրքերն ու բռնագաղթը, որու հետեւանք կաթողիկոսը՝ ի՛նք եւս պիտի ապրի աստանդականութեան բոլոր դառնութիւնները, օթեւան գտնելով Մեծոփի, Արճեշի, Ուռնկարի ու Վարագի վանքերուն մէջ։
Այդուհանդերձ, ամէնուրեք պիտի զբաղի «կրթութեամբ, մանրանկարչութեամբ» ու պիտի ծաղկազարդէ ձեռագիրներ։ Մասնագէտներ եւ յատկապէս Հ. Ներսէս Ակինեան կը հաստատեն, թէ Յակոբ Ջուղայեցի ու Յովսէփ վարդապետ Աղթամարցի եղած են այդ երկու անձերը, որոնց շնորհիւ մանրանկարչական արուեստը ուսած է (Հ. Ն. Ակինեան, Գրիգորիս Ա. Կաթողիկոս Աղթամարի, Վիեննա, 1958, էջ ԼԲ-ԼԶ եւ ԽԷ)։
Ու Հենրիկ Բախչինեան կը մատնանշէ. «Այսօր, տակաւին պահպանուած են Աղեքսանդր Մակեդոնացիի կեանքին առնչուող նկարազարդուած օրինակներ, որ կը պատկանին Աղթամարցիի գրիչին»։ Ինչ որ հետագային հայրենի այլ բանասէր Լուսինէ Թումանեանի նորագոյն աշխատասիրութիւնները պիտի հաստատագրեն. այսինքն՝ «Պատմութիւն Աղեքսանդրի երկը բովանդակող երկու գրչագիր. մէկը՝ 1526 թուականին Խառաբաստավանքին մէջ – Վենետիկ, Մխիթարեան Ձեռագրատուն, Յարութիւն Քիւրտեան հաւաքածոյ, ձեռ. թիւ 280։ Միւսը՝ 1536-ին Վարագայ վանքին մէջ – Երուսաղէմ, Ս. Յակոբեանց վանքի Մատենադարան, ձեռ. թիւ 473» ( Լուսինէ Թումանեան, Վանայ լճի կղզիների վանքերի գրչութեան կենտրոները, էջ 129/130 Երեւանի Մաշտոցի Անուան Մատենադարան, 2019)։
Խառաբաստավանքը ծանօթ է, նաեւ, Արծուաբերի Ս. Աստուածածին անունով ու կը գտնուի Արճեշի հիւսիս արեւելեան կողմը (Քրիստոնեայ Հայաստան Հանրագիտարան, «Հայկական Հանրագիտարան հրատարակչութիւն ՊՈԱԿ», Երեւան, 2002, էջ 154)։
Գրիգոր Րաբունի Արճիշեցին, որ այդ ժամանակուայ երեւելի անձնաւորութիւն մըն էր ու վանահայրը Արճեշի վանքին, մեծապէս սատարած է ու նեցուկ կանգնած երիտասարդ Գրիգորիսի կաթողիկոսական քայլերուն, ջամբելով միաժամանակ «Բարձր կրթութիւն՝ հեռետորական արուեստի, բանաստեղծական արուեստի եւ փիլիսոփայութեան ասպարէզում» (Հենրիկ Բախչինեան)։
Վերոյիշեալ վանահօր առընթեր կար այլ զօրավիգ մը՝ Մարգարէ Արճիշեցի վարդապետը, որ դարձած է բանաստեղծ կաթողիկոսին գրչակիցը ու երկար տարիներ ընկերացած անոր՝ նժդեհութեան գորշ ճամբաներուն վրայ։
Վարար էր կարօտն ու հայրենաբաղձութիւնը երիտասարդ կաթողիկոսին, որ չէր կրնար կրկին Աղթամար դառնալ այլացեղ հորդաներու շահատակութիւններուն պատճառով։
Սակայն, ո՜րքան կը տենչար… Մորմոք, որ պիտի յայտնէ Արճեշի վանահօր ձօնագրած տաղին մէջ.
«Որպէս զջուր գնամ ես,
Ի տեղ դադար չառնեմ ես,
Ղարիպ կենօք շրջիմ ես,
Կեանքս է հարամ, թէ գիտես»։
«Հարամ» ու տարագնաց կեանքի դաժանութիւնը պիտի պարզէ, նաեւ, Յովսէփ Աղթամարցի նկարիչին ուղղած նամակ-բանաստեղծութեան մէջ.
«Երգեմ ձայնիւըս նըւաղէ,
Մոլորական եմ իմ տանէ,
Գրիգորիսէ սա գրեալ է,
Մի թափառնիկ ում աղքատէ»։
«Թափառնիկ»-ի զգացողութիւնը իր մէջ պիտի ջրդեղէ մեծ կաթողիկոսի մը տիպարը, բացայայտելով նոյնաժամանակ խորիմաց բանաստեղծի մը բոլոր շնորհները։
Մարդկային երազանքներն ու պատրանքները, գարնան ու բնութեան գեղեցկութիւնները, սիրտի ջերմութիւնն ու կեանքի ծարաւը Գրիգորիս Աղթամարցիի քով կը թաւալին «Սիրոյ» խորհուրդին շուրջ։
Արդարեւ, անբասիր ու վսեմ «Սիրոյ» քերթողը պիտի հանդիսանայ Աղթամարցի, որ իր ընդվզումներն ու տենչանքները, ներքին յոյզերն ու կիրքերը պիտի շարահիւսէ վերացական հանդերձաւորումով։
Իր տաղերուն մէջ «Սէր»-ը զգայական չէ՛, այլ՝ կը զգենու տեսլական բնոյթ, որ կը պատկերագրէ այլաբանական երանգաւորումներով։
Զինք հրապուրած են Հին Կտակարանի այն գլուխներն ու հատուածները, որոնք կարելիութիւնը կ’ընձեռեն իր ապրումներուն ներշնչարանը դառնալու, առանց սահմանափակելու, սակայն, հորիզոնը իր բանաստեղծի երեւակայութեան ու մտայղացումներուն։
Հետեւաբար, իր երիտասարդական տենդոտ մղումներն ու կաթողիկոսական պաշտօնին հակադրութիւնը արգելք չեն հանդիսացած, որ ցոլքեր քաղէ աստուածաշնչական «Երգ Երգոց»-ի էջերէն, ներբողելու համար «Սէր»-ը։ Ո՛չ տարփայինն ու երկրաւորը, այլ՝աննիւթեղէնը, վայելչագեղն ու ազնուականը, պարուրելով զայն այլաբանութեամբ։ Եւ այնպիսի այլաբանութեամբ, որ հնարաւորութիւնը կ’ընծայէ իր հոգեկան աշխարհը ընկալելու ե՛ւ իր ուղղակի իմաստով, ե՛ւ ալ՝ անոր ետին սքօղուած իմաստով.
«Յորժամ ի քէն լինիմ հեռի,
Սիրտս իմ սիրով քո տոչորի,
Զերդ զեղջերուն, որ փափաքի,
Յաղբերըս ջուրց միշտ յօժարի…»։

Եզական է Աղթամարցիի կիրառած այլաբանութիւնը, որու մասին հայրենի ուսումնասէրներ անհամեմատելի մեկնողական էջեր են գրած ու կը շարունակեն մինչեւ այսօր։
Այլ է մինչդեռ մասնագէտ Մայիս Աւդալբէկեանի (1918-1983) հայեցակէտը, որու համար այդ այլաբանութիւնը «նկատւում է մի յատկութիւն, որ հետագայում պէտք է դառնայ Աղթամարցի բանաստեղծի հեղինակային դիմանկարի բնորոշ առանձնայատկութիւնը՝ արտաքին պարզութեան մէջ ասելիքի անյստակութիւնը» (Մայիս Աւդալբէկեան, Գրիգորիս Աղթամարցի, տաղեր, էջ 8, «Հայ Քնարերգութիւն» մատենաշար,1984 )։
Հայրենի գրագիտուհին սոյն «անյստակութիւնը» կը բնութագրէ իբրեւ «պատկերների խորքում թաքնուած վերացական ենթիմաստ» (Անդ, էջ 10).
«Թէ տեսանեմ ըզքեզ կրկին՝
Լուսաւորի միտքս իմ մըթին,
Եւ տամ համբոյր շրթանց քոյին,
Նա վերանամ ես ի Յադին։
«Այդ վերացականութիւնը ամենից աւելի երեւան է եկել «Դու ես յԱդինայ դրախտէն», « Արեգակնափայլ գեղով լի լուսին», « Դու դրախտ Եդեմայ», «Դու ես արեգակ, լուսին ի լրման», «Աստուածանկար պատկեր յօրինեալ» եւ այլ տաղերում, որոնք միշտ չէ, որ առ կինն ունեցած զգացման արտայայտութիւններ են, այլ երբեմն՝ բանաստեղծական հնարանք, որ կիրառում է նա այս կամ այն մտերմի նկատմամբ» (Անդ, էջ 10-11)։
Գեղեցկութիւններու ընդգրկուն խորհուրդ մըն է, իրօք, Գրիգորիս Աղթամարցիի բանաստեղծութիւնը, որ կարելի չէ ափ մը երկինքի մէջ պարագրել։
«Իր տաղերի բազմահարուստ ձեւերով եւ կեանքի նուրբ զգացողութեամբ Աղթամարցին նորի արտայայտիչն է եղել միջնադարեան հայ գրականութեան մէջ», կը շեշտէ Մ. Աւդալբէկեան. «Սակայն, Աղթամարցու ուժն ու հմայքը նրա ընդհանրացման կարողութիւնն է, նեղ անձնականը համընդհանուր դարձնելու վարպետութիւնը… Նրա սիրոյ եւ մտածումի ելեւէջների մէջ ետ է մղւում բանաստեղծի «ես»-ը՝ ասպարէզ տալով համամարդկայինին» (Անդ, էջ 15)։
Մ. Աւդալբէկեանի գեղեցկագոյն նարօտն է այս, ուր անկասկած Հենրիկ Բախչինեանի հետեւեալ անդրադարձը կը հանգուցուի իր բովանդակ իմաստին մէջ. «Նա օրհնուած բանաստեղծ էր, խոշոր ու շէնշող… հարկ է թօթափել փոշիները մեր հայ հին գրականութեան ու ծանօթացնել այս բանաստեղծը»։
«Զարմանալի մի մարդ», որ տառապեցաւ իր ժողովուրդին Ցաւով, բայց եւ այնպէս գիտցաւ գարուն, կեանք ու սէր երգել։
«Սէր»-ը, այն ականակիտ ընկալումով ու հոգեղինացած ապրումով, որ չի՛ տարբաղադրուիր, երբեք, դարերու ու ժամանակի մակընթացութեան մէջ։

«Հետաքրքրականը այն է, որ մարդիկ ամէն ձեւով կը շարունակեն մշակել իրենց բերքը եւ յատուկ թրթիռով կը վերաբերին գինիի արտադրութեան հետ, մանաւանդ որ բարձրորակ հայկական գինիներու պահանջը կ’աւելնայ», կը գրէ Քաթրին Թոտ։
Յօդուածին հեղինակը նաեւ կը յիշեցնէ, որ Հայաստանի մէջ յայտնաբերուած է այսօրուան դրութեամբ աշխարհի հնագոյն գինեգործական համալիրը: «2010ին, Արենի գիւղին մէջ` գինիներով յայտնի Վայոց Ձորի մարզին մէջ, հնագէտները հնագոյն գինեգործական հնձան, խմորման եւ հնացման անօթներ, ըմպանակներ, խաղողի չորցած տունկեր, կեղեւ եւ սերմեր յայտնաբերեցին: Գտածոն 6000 տարեկան է: Անոնք գտնուեցան Արենի 1 կոչուող քարանձաւին մէջ», կը նշէ Թատ։
«Forbes»ի յօդուածագիրը նաեւ կը պատմէ, որ Հայաստանի մէջ խաղողի առաւել քան 400 տեղական տեսակներ կան:

2020 թ. հայ աշխարհը նշեց ծննդեան 200 ամեակները հայ իմացականութեան տիտաններէն երկու մեծանուն կղերականներու՝ Մկրտիչ Խրիմեանի եւ Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի, որոնց դերը մեծ եղած է մեր եկեղեցական ու ազգային պատմութեան մէջ: Այս թողարկումով Դոկտ. Սարգիս Ատամ կը ներկայացնէ Ղեւոնդ Ալիշան տիտանը:

֎֎֎

Ղեւոնդ Ալիշան (Քերովբէ Ալիշանեան): Հայ բանաստեղծ, բանասէր, պատմաբան, աշխարհագրագէտ, թարգմանիչ, 1838-ին Մխիթարեան Միաբանութեան անդամ։ Ծնած է 6(18) Յուլիս 1820-ին Իսթանպուլ։ Աւազանի անունով՝ Քերովբէ։ Վախճանած է 9 Նոյեմբեր 1901-ին Վենետիկ, Սուրբ Ղազար կղզիի մէջ: Ան զաւակն էր հնահաւաք-դրամագէտի մը։

Հ. Ղեւոնդ Ալիշան, մկրտութեան անուն-մականունով՝ Քերովբէ Ալիշանեան Պետրոս-Մարգար 1832-ին , երբ տասներկու տարեկան էր, կը մտնէ Ս. Ղազար, Վենետիկ եւ դասընթացքը կ’աւարտէ 1841-ին: 1836-ին՝ 16 տարեկանին, եկեղեցական կանոնագիրի համաձայն անուանափոխուելով կը կոչուի Ղեւոնդ Ալիշան: 1841-էն սկսեալ ընդհատումներով դասաւանդած է Վենետիկի «Ռափայէլեան» եւ Փարիզի «Մուրատեան» վարժարաններուն մէջ, 1848-ին եղած է Ռափայէլեան վարժարանի տեսուչը, 1849-51 թուականներուն նշանակուած է «Բազմավէպ» պարբերականի խմբագիրը: 1870-ին կատարած է Միաբանութեան աթոռակալի պարտականութիւնները:

1841-ին կը սկսի Հայր Ղեւոնդ Ալիշանի միաբանական եւ ուսուցչական գործունէութիւնը։ Անմիջապէս կը նուիրուի ուսուցչութեան նոյն վարժարանէն ներս՝ միաժամանակ աշխատակցելով 1843-ին կեանքի կոչուած «Բազմավէպ» հանդէսին։

Այս շրջանին լոյս կը տեսնեն իր առաջին բանաստեղծութիւնները, որոնք գրաբարով գրուած էին եւ կը կրէին Մխիթարեաններու դասական դպրոցին շեշտակի կնիքը։ 1848-ին կը նշանակուի «Ռափայէլեան» վարժարանի տեսուչ՝ միաժամանակ ստանձնելով «Բազմավէպ»ի խմբագրութիւնը (1849-1851)։

1849 ին, Իտալա-Աւստրիական պատերազմի հետեւանքով «Մուրատ-Ռափայէլեան» վարժարանի տնօրէնութիւնը կը հարկադրուի առժամաբար ընդհատել դասաւանդութիւնները՝ վարելով ուսուցչական եւ վարչական պաշտօններ։

1850-ին կ’ուղեւորուի Հռոմ։ Յաջորդ տարի կը վերադառնայ Վենետիկ, սակայն քիչ ետք, յատուկ առաքելութեամբ կը մեկնի դարձեալ Լոնտոն, Մուրատ Ռափայէլեանի կտակին հարցով։

1872-ին կը մխրճուի հնապատմական գործերու պատրաստութեան գործին մէջ։ Մինչեւ իր մահը՝ 9 Նոյեմբեր 1901, վեհաշուք նահապետ Հ.Ղեւոնդ Ալիշան կը փակուի Սուրբ Ղազար վանքի իր աշխատասենեակին մէջ եւ կը ստեղծէ աւելի քան յիսուն հատոր հայագիտական պատկառելի երկեր, որոնք փառքը կը կազմեն հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր ժառանգութեան։

Ստեղծագործելու եւ ուսումնասիրելու, գիտութեան անսպառ պաշարը բաշխելու եւ մանաւանդ սերունդները հայ իմացականութիւնով դաստիարակելու անմահ ու սրբազան գործին ռահվիրան է Ալիշան։ Ան օժտուած է գրողի ու գիտաշխատողի բացառիկ շնորհներով, ստեղծագործելու բարձրորակ տաղանդով եւ իմաստութեամբ : Մխիթարեան Միաբանութեան եւ 1850-ականներու հայ ազգային վերածննդեան շարժումին մէջ Հ. Ղ. Ալիշանի կրթական եւ գրական գործունէութիւնը պատմական նշանակութիւն եւ կշիռ մը կը ներկայացնէ։ Իր քերթողական վաստակին բացարձակ մեծամասնութիւնը գրաբարով գրուած է, հետեւաբար այսօր չի խօսիր սերունդներուն ու դուրս կը մնայ անոնց ընկալումէն : Ան կը խօսի մեզի ԺԹ(19) դարու երկրորդ կէսի մեր համազգային տենչերէն եւ զանոնք երկնող հոգեւորականին ազգի, հողի եւ եկեղեցիի ազնուագոյն ձգտումներու հանդէպ ունեցած պաշտամունքէն։

Ալիշան եւ Խրիմեան, մէկը արեւմուտքի իսկ միւսը թէ՛ արեւմուտքի եւ թէ՛ արեւելքի մէջ, դաշն կ’ապրին ԺԹ. դարու երկրորդ կէսի հայրենակարօտ, ազատատենչ գաղափարներով որպէս մեծութիւններ։ Հոս ի հարկէ պէտք է շեշտել թէ՝ Խրիմեան Հայրիկ Վանեցի է եւ եղած է նախ Թուրքիոյ Հայոց Պատրիարք, ապա Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս, Ան իր գրականութեամբ մաս կը կազմէ Արեւմտահայ գրականութեան ընտանիքին:

1850-1880 թուականներուն մեր գրականութեան մէջ Հայոց գրականութեան փառքն է Ալիշան:

Եւրոպան ցնցող յեղափոխական պոռթկումներու եւ Իտալիոյ ազգային միաւորման ու ազատագրութեան յեղափոխական շարժումներուն եւ իրադարձութիւններուն բարձրակէտին հասած ժամանակ անտարբեր չի մնար երիտասարդ Ալիշան, որ «Բազմավէպ»ի էջերուն մէջ լոյս կ’ընծայէ «Նահապետ» ստորագրութեամբ իր ազգային-յեղափոխաշունչ բանաստեղծութիւնները՝ «Պլպուլն Աւարարայրի»,«Կարմիր Վարդան», «Հայոց Աշխարհիկ», «Լուսնկայն Գերեզմանաց Հայոց», «Բամբ Որոտան» ,«Նուագք» եւ այլ բանաստեղծութիւններ:

Ալիշանի «Նահապետի երգերը» ոչ միայն նոր ուղի կը բանան Մխիթարեաններու դասական քերթողութեան առջեւ, այլեւ ընդհանրապէս արդի հայ գրականութիւնը կը թարմացնեն ու յառաջ կը մղեն վիպապաշտ (ռոմանթիք) դպրոցի հունով։ Աւելի՛ն. հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական զարթօնքին կրակը կը վառեն ժամանակի հայ մտաւորականութեան եւ երիտասարդութեան մէջ՝ եւրոպական ոստաններէն մինչեւ հեռու ափեր:

«Նահապետ» գրչանունով անմահացած Ղեւոնդ Ալիշան, որ ամէն բանէ առաջ Հաւատքի Մարդ էր, ապրեցաւ եւ գործեց Հայ Եկեղեցականի ոգեշնչող վարքով ու մեծ ներդրում ունեցաւ ոչ միայն որոշապէս Մխիթարեան Միաբանութեան ազգային դիմագծի պայծառակերտման, այլեւ ընդհանրապէս 19-րդ դարու հայոց ազգային զարթօնքի հոգեմտաւոր կեանքին մէջ։

Հակառակ գրաբարախառն իր հայերէնին, Հայր Ղեւոնդ Ալիշան նաեւ դրօշակիրներէն եղաւ մեր մայրենիի աշխարհաբար մշակման ու բիւրեղացման պայքարի ճանապարհին։ Զարթօնքի շարժումին տարիներուն իր առաջին բանաստեղծութիւններով իսկ հայոց միջնադարեան գրական հայերէնը վերակենդանացուց եւ յառաջապահը դարձաւ սեփական ժողովուրդին հասկնալի ու սրտամօտ հայերէնով ստեղծագործելով։

Հայր Ղեւոնդ Ալիշան ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն ժառանգ կտակեց ըստ ամենայնի կոթողական հարստութիւն մը հոգեմտաւոր արժէքներու, որոնք ներշնչման աղբիւր դարձան 19-րդ դարու ազգային մեր զարթօնքը իր բարձրակէտին առաջնորդած հայ ազգային-ազատագրական պայքարին համար։

Ալիշան 1857-ին եւ 1858-ին յաջորդաբար լոյս ընծայեց գրքոյկներ, որոնք մէկ կողմէ մարդկային անսահման բարութեան, մարդկայնապաշտ ապրումներու եւ խոհերու, ինչպէս եւ քրիստոնէական հաւատքի վերահաստատման նորօրեայ աւետարաններ եղան, իսկ միւս կողմէ սրտերուն եւ մտքերուն մէջ վառեցին խարոյկը հայոց փառապանծ անցեալի ոգեկոչման, հայրենի բնութեան պաշտամունքին, հայրենի հողին, քարին ու ջուրին ոգեշնչման ։

Հաւատքի մարդու, ազգային գործիչի եւ տաղանդաշատ գրողի իր մեծ պատգամը Ալիշան թուղթին յանձնեց նաեւ արձակ էջերով, որոնք 1871-ին լոյս տեսան «Խորհրդածութիւնք՝ ընդ եղեւնեաւ» հատորով։ Իսկ հայագիտական աշխատասիրութեանց իր կոթողական վաստակով՝ Հայր Ղեւոնդ Ալիշան պատրաստեց, բառին ամէնէն ընդգրկուն իմաստով, հանրագիտարանը Հայաստան Աշխարհին եւ ստեղծագործ Հայուն։

Հակառակ որ բնաւ չտեսաւ աշխարհը հայոց եւ չունեցաւ հնարաւորութիւնը ուղղակիօրէն ապրելու իր պաշտած ժողովուրդի առօրեային մէջ՝ Ալիշան գաւառ առ գաւառ եւ գիւղ առ գիւղ մանրամասնօրէն ներկայացուց պատմական Հայաստանը՝ իր թէ՛ նիւթեղէն, թէ՛ ոգեղէն բնութագրով, իր հողով ու բոյսերով, իւրաքանչիւր աւանի հետ կապուած պատմական ու ազգային յիշողութեամբ, հայերէնի ժողովրդային ու բարբառային ճոխութեամբ եւ հարստութեամբ՝ «Տեղագիր հայոց մեծաց», «Նշմարք եւ նշխարք Հայաստանի», «Շիրակ», «Սիսական», «Հին հաւատք Հայոց», «Արշալոյս Քրիստոնէութեան Հայոց», «Հայապատում» եւ միւս գործերով:

Ալիշան ոչ միայն հայագիտութեան ընծայաբերեց գիտելիքի հսկայական պաշար, այլեւ սկզբնաղբիւր դարձաւ պատմագիտութեան եւ լեզուաբանութեան, աշխարհագիտութեան եւ բուսագիտութեան բնագաւառներուն մէջ։

Այս բոլորով եզակի մեծութիւն դարձաւ Հայր Ղեւոնդ Ալիշան։

Ալիշանի «Հայբուսակ կամ Հայկական բուսաբառութիւն» (1895 թ.) վերագրեալ գիրքը կը նկարագրէ Հայաստանի մէջ աճող շուրջ 3400 բոյսեր եւ ծաղկատեսակները, աւելի քան 150 նկարներով ու անոնց բուժական յատկութիւններու թուարկումով:

Ալիշանի աւելի քան կէսդարեայ գիտական գործունեութեան ամփոփումն է «Հայապատումը» (1901 թ.): Երկի առաջին մասը՝ «Պատմիչք Հայոց»ը նուիրուած է հայ պատմագրութեան պատմութեանը, երկրորդը՝ «Պատմութիւնք Հայոց»ը տարբեր պատմիչներու երկերէ ընտրուած և դէպքերու ժամանակագրական կարգով խմբաւորուած 400 յօդուածներով կը ներկայացնէ վաղնջական շրջանէն մինչև ԺԷ. (17) դարու Հայոց պատմութիւնը:

Ղեւոնդ Ալիշան կը մահանայ 1901 թուականի Նոյեմբեր 9–ին եւ կը թաղուի Վենետիկի Ս. Ղազար կղզիին գերեզմանատան մէջ:

Ղեւոնդ Ալիշան կը գիտակցէր, որ այն ժամանակաշրջանին, երբ հայ ժողովուրդի ազգային զարթօնքի եւ համընդհանուր վերելքի տարիներն էին, պէտք էր ոտքի հանել հայութիւնը եւ ոգեւորել զայն: Հարկաւոր էր հայ ժողովուրդի պատմութիւնը ճանաչելի դարձնել, անհրաժեշտ էր ուրեմն լաւ իմացութիւնը հայրենիքի աշխարհագրութեան, պատմութեան եւ մշակութային արժէքներուն: Սակայն այս բոլորը փոխանցելու համար հարկ էր միջոցներ որդեգրել, որ հասանելի ըլլային համայն հայութեան: Եւ այդ միջոցներէն մէկը ժողովուրդին խօսած լեզուն էր, այսինքն՝ աշխարհաբարը:

Ալիշանի գեղարուեստական ստեղծագործութեան մէջ աշխարհաբարի անցնելու առաջին նշանները ի յայտ եկան 1845-էն սկսեալ:

Աւելի քան տասը տարի, մինչեւ Յունուար 1862, «Հայադիր» ընդհանուր վերնագիրին տակ, «Բազմավէպ»ը հրատարակած է հայոց պատմութեան զանազան դէպքեր, պատմուածքներ, հայկական հին տոմարին վերաբերող նիւթեր:

Իրաւամբ ան հայ եկեղեցուոյ եւ հայ գրականութեան ու բանասիրութեան գագաթներէն մէկն է։

Գերմանիա, 15 Յունիս 2020

——————————————————————

Աղբիւրներ

– Սիմոն Երեմեան, «Կենսագրութիւն Հ.Ալիշանի»,Վենետիկ,Սբ.Ղազար 1902

– «Հայր Ղեւոնդ Ալիշան», Ռատիօ «Եան», 20 Դեկտ. 2019

ՄԱԿ-ի կրթութեան, գիտութեան եւ մշակոյթի գործադիր գործակալութեան խորհուրդը քուէարկեց 60 հռչակաւոր անձնաւորութիւններուն ցուցակ մը,
որոնց տարեդարձները պիտի նշուին 2020-2023 տարիներուն. ասոնց շարքին են Նիքոլաս Քոփերնիքուս, Գրիգոր Մենտել, Լիզիոյի Սրբուհի Թերեզան եւ Սուրբ Ներսէս Շնորհալին։

2022-2023 տարիներուն, UNESCO-ի որոշումին համաձայն 60 անձնաւորութիւններուն շարքին պիտի յիշատակուին տարբեր ազգութիւններու պատկան, խաղաղութեան, կրթութեան, գիտութեան, եւ ընկերային գիտութիւններու ու հաղորդակցութեան ասպարէզներէն ներս հռչակաւոր անձնաւորութիւններ, որոնց շարքին հայոց հայրապետներէն Սուրբ Ներսէս Շնորհալին, քահանայ եւ աստղագէտ Նիքոլաս Քոփերնիքուս, օկուսթինեան քահանայ եւ ծինային գիտութեան հայրը նկատուող Եոհան Կրեկոր Մենտել ու Լիզիոյի Սրբուհի Թերեզան։
UNESCO-ի մօտ Սուրբ Աթոռի մնայուն դէտ, գերապայծառ Ֆրանչեսքօ Ֆոլլօ, Վատիկան Նիուզի հետ ունեցած զրոյցի մը ընթացքին մեկնաբանելով ՄԱԿ-ի որոշումը, ընդգծեց թէ կրօնաւորական ծաւալը ընդարձակ տեղ կը գրաւէ UNESCOի նստաշրջանները բնութագրող մշակութային բանավէճերուն մէջ։ Ան յիշեցուց սուրբ Յովհաննէս Պօղոս Բ-ի խօսքը , «հաւատք մը որ չդառնայ մշակոյթ, հասուն հաւատք չէ»։
Սուրբ Ներսէս Շնորհալին ծնած է Կիլիկեան Հայաստանի մերձակայքը գտնուող Ծովք ամրոցը, բերդատէր իշխան Ապիրատ Պահլաւունիի ընտանիքին մէջ։ Ան իր երէց եղբօր հետ ուսում ստացած է Շուղրի Սեւ լերան Կարմիր վանքի եւ Հռոմկլայի մէջ, ուսուցիչ ունենալով Ստեփանոս Մանուկ վանահայրը։ Մինչեւ իր կեանքի վախճանը, 1173, ապրած եւ ստեղծագործած է Հռոմկլայի մէջ, այդ պատճառով կոչուած է նաեւ «Կլայեցի»։ Եղած է Գրիգոր Մագիստրոսի աղջկան թոռը։ Մեծ հօրմէն ժառանգած է քաղաքական գործիչի եւ գրողի ձիրք։ Երկու առումով ալ հատելի դեր կատարած է հզօրացող Կիլիկիոյ հայութեան կեանքին մէջ։ 1113 թ., երբ Ներսէս տակաւին տասնութ տարեկան էր, եղբայրը Գրիգորիս Գ. կաթողիկոս կը ձեռնադրուի։ Ներսէս իր հերթին եղբօրը ձեռամբ կը ստանայ եպիսկոպոսի աստիճանը։ 1150-ին կաթողիկոսական գահը կը փոխադրուի Ծովք։ 1166թ.՝ եղբօր կողմէ հայրապետական օծումը կը ստանայ որպէս կաթողիկոսական տեղապահ ու անոր վախճանումէն ետք՝ կը ստանձնէ հայրապետական գահը որպէս Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս։

Վատիկան

կը գուժեն մահը
ԱՄԵՆԱՊԱՏԻՒ ԵՒ ԳԵՐԵՐՋԱՆԻԿ
ՏԷՐ ԳՐԻԳՈՐ ՊԵՏՐՈՍ Ի.
ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ՊԱՏՐԻԱՐՔԻՆ
ՏԱՆՆ ԿԻԼԻԿԻՈՅ ԿԱԹՈՂԻԿԷ ՀԱՅՈՑ

որ պատահեցաւ Երեքշաբթի, 25 Մայիս 2021-ին,
կէսօրուան ժամը 12։00-ին,
Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքարանին մէջ։

Եկեղեցւոյ թաղման կարգը եւ յուղարկաւորութիւնը տեղի կ’ունենայ Շաբաթ, 29 Մայիս 2021-ին,
առաւօտեան ժամը 10։30-ին,
Սուրբ Գրիգոր Լուսաւորիչ – Սուրբ Եղիա
Աթոռանիստ եկեղեցւոյ մէջ։
կը փոխադրուի եւ կ’ամփոփուի
Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութեան Կաթողիկոս Պատրիարքներու դամբարանը։

Ցաւակցութիւնները կ’ընդունուին
● Հինգշաբթի, 26 Մայիս 2021-ին, ժամը 10:00-էն 13:00 եւ 16։00-էն 19։00,
● Ուրբաթ, 28 Մայիս 2021-ին, ժամը 10:00-էն 13:00 եւ 16։00-էն 18։00,
Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքարանի դահլիճը։

Ուրբաթ, 28 Մայիս 2021-ին երեկոյեան ժամը 18։00-ին,
հանգստեան Սուրբ Պատարագ կը մատուցուի
Սրբոյ Կուսին Աւետման եկեղեցւոյ մէջ (Հ.Կ. Պատրիարքարան),
որմէ ետք հաւատացեալները կը հրաւիրուին վերջին հրաժեշտը տալու երանաշնորհ Հայրապետին։

Յիշատակն արդարոց օրհնութեամբ եղիցի

ԴԻՒԱՆ ՀԱՅ ԿԱԹՈՂԻԿԷ ՊԱՏՐԻԱՐՔՈՒԹԵԱՆ

Երանաշնորհ Գրիգոր Պետրոս Ի․ Կաթողիկոս Պատրիարքին վերջին հրաժեշտը տուին համայն Կաթողիկէ եւ Արեւելեան Եկեղեցիները, Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութիւնը, Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ Սիւնհոդոսական հայրերը, Լիբանանի Կաթողիկէ Պատրիարքներու եւ Եպիսկոպոսներու համաժողովը (APECL), Զմմառու Պատրիարքական Կղերի Միաբանութիւնը եւ Ղապրոյեան ընտանիքը Երեքշաբթի, 25 Մայիս 2021-ին սրտի խոր կսկիծով գուժեցին Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկէ Հայոց Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքին վախճանումը, երկարատեւ հիւանդութենէ մը ետք։

Յաջորդող օրերուն, Երջանկայիշատակ Պատրիարքի վախճանման առթիւ իրենց ցաւակցութիւնները յայտնելու համար Հայ Կաթողիկէ պատրիարքարան այցելեցին լիբանանեան համայնքներու ներկայացուցիչներ, բարձրաստիճան հոգեւորականներ, Լիբանանի պետական երեսփոխաններ, նախկին եւ գործող նախարարներ, օտար դեսպանատուներու ներկայացուցիչներ, Պէյրութի, Պուրճ Համուտի եւ Այնճարի քաղաքապետութիւններու ներկայացուցիչներ, Լիբանանի դատական եւ ապահովական մարմիններու ներկայացուցիչներ, քաղաքական կուսակցութեանց ղեկավար մարմիններու ներկայացուցիչներ, հայկական եւ լիբանանեան միութիւններու ղեկավար դէմքեր, պաշտօնական անձնաւորութիւններ, կաթողիկէ միաբանութիւններու մեծաւորներ եւ կառոյցներու պատասխանատուներ։

ՍԲ. ՊԱՏԱՐԱԳ ԵՒ ՏԱՆ ԿԱՐԳ
Երջանկայիշատակ Հայրապետի վերջին հրաժեշտի եւ Տան կարգի արարողութիւններուն ներկայ գտնուեցան ոչ միայն կղերական դասն ու իր ընտանիքի անդամները, այլեւ հայ կաթողիկէ կառոյցներու ներկայացուցիչներ եւ մեծ թիւով հաւատացեալներ, որոնք Ուրբաթ, 28 Մայիս 2021-ին լեցուցած էին Աշրաֆիէի Սրբոյ Կուսին Աւետման եկեղեցին, իրենց վերջին հրաժեշտը տալու՝ վաստակաշատ Հայրապետին, որուն կեանքը եղած էր համակ նուիրում, եկեղեցւոյ, Ազգին, համայնքին, գիր ու գրականութեան, կրթութեան եւ մշակոյթին։

Ներկայութեամբ սիւնհոդոսական հայրերուն, նախագահութեամբ Պատրիարքութեան կառավարիչ Արհի. Տէր Պետրոս Արք. Միրիաթեանի, Սբ. Պատարագը մատուցանեց եւ օրուան քարոզը արտասանեց Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան Պէյրութի թեմի օգնական եպիսկոպոս Գերապայծառ Գէորգ Ասատուրեան, որ իր քարոզին մէջ ըսաւ յատկապէս.
«Այսօր հաւաքուած ենք այս սուրբ եկեղեցւոյ կամարներուն ներքեւ, Սուրբ եւ Անմահ Պատարագ մատուցանելու նորոգ հանգուցեալ մեր Հայրապետին՝ Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոս 20-րդ Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Պատրիարքին հոգւոյն համար։
Այս օրհնեալ եկեղեցականը աստուածային պարգեւ էր տրուած մեզի, հովուելու եւ առաջնորդելու Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցին դէպի հանգիստ ափեր։
Ան եղած է ժրաջան եւ աշխոյժ հոգեւորական մը։ Աշխոյժ իր շինարարական եւ վարչական – կազմակերպչական գործունէութեամբ։ Նորոգութիւն բերած է ամէնուր ուր պաշտօնավարած է։
Եկեղեցական կեանքի եւ ծիսական նորոգութեան իր սէրը, զինք առաջնորդած է մօտէն զբաղելու եւ վերանորոգ հոգիով պատուաստելու եկեղեցւոյ հաւաքական աղօթքի կեանքը։
Նոյնիսկ իր նուաղ վիճակին մէջ, ան համակարգիչը առած կը գործէր, ժողովներ կը կազմակերպէր եւ կը ծրագրէր, ծառայելով իր հօտին եւ հոգալով անոր կարիքները։
Այս սուգի պահուն մեր մխիթարութիւնն է, որ մեզմէ մարմնով հեռացած մեր Հայրապետը իր նախնիներուն հետ մեզի բարեխօս պիտի ըլլայ ի փառս Աստուծոյ եւ ի պայծառութիւն Հայ Կաթողիկէ Եկեղեցւոյ»։
Պատարագի աւարտին տեղի ունեցաւ Տան կարգը, նախագահութեամբ Արհի. Միրիաթեանի, որուն աւարտին ներկաներ մօտենալով վախճանեալ Հայրապետի դագաղին, յարգանքի իրենց տուրքը եւ վերջին հրաժեշտը տուին անոր։

ՅՈՒՂԱՐԿԱՒՈՐՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ԹԱՂՈՒՄ
Շաբաթ, 29 Մայիս 2021-ին, Երջանկայիշատակ Պատրիարքին յուղարկաւորութեան կարգին ներկայ գտնուեցան Նորին Սրբութիւն Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետի ներկայացուցիչ կարդինալ Մարիօ Զենարի, մարոնիթներու Պատրիարք եւ Կաթողիկէ Պատրիարքներու եւ Եպիսկոպոսներու խորհուրդի նախագահ Մար Պշարա Պութրոս Ռաաի, Ն·Ս·Օ·Տ·Տ· Արամ Ա· Կաթողիկոս Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Լիբանանի մէջ պապական նուիրակ Գերապայծառ Ժոզէֆ Սփիթերի, Մերձաւոր Արեւելքի Հայ Աւետարանական եկեղեցիներու միութեան նախագահ Վերապատուելի Մկրտիչ Գարակէօզեան, Սիրիաք կաթողիկէներու Պատրիարք Իկնաթիոս Ժոզէֆ Եունէն Գ., Լատին համայնքի առաջնորդ Սեզար Էսսայեան, հայ եւ օտար հոգեւորականներ, սրբազան հայրեր, առաքինազարդ քոյրեր, Հայաստանի արտակարգ եւ լիազօր դեսպան Վահագն Աթաբեկեան, Լիբանանի Հանրապետութեան նախագահ Միշել Աունի եւ Գործող վարչապետ Հասսան Տիապի ներկայացուցիչ՝ Մարզական եւ Երիտասարդութեան հարցերու նախարար Վարդենի Օհանեան, Խորհրդարանի նախագահի ներկայացուցիչ երեսփոխան Ժան Թալուզեան, նշանակեալ վարչապետ Սաատ Հարիրիի ներկայացուցիչ երեսփոխան Նեզիհ Նեժըմ, պետական, քաղաքական, զինուորական եւ պաշտօնական անձնաւորութիւններ։

Յուղարկաւորութեան կարգը հանդիսապետեց Հայ Կաթողիկէ Պատրիարքութեան նորանշանակ կառավարիչ եւ Բերիոյ թեմի Առաջնորդ Պետրոս Արք. Միրիաթեան։ Օրուան քարոզը արտասանեց Պէյրութի Պատրիարքութեան թեմի օգնական եպիսկոպոս Գերպ. Գէորգ Ասատուրեան, որ իր խօսքը սկսաւ Յիսուս Քրիստոսէն մէջբերումով.

«Հօրմէ ելայ եւ աշխարհ եկայ
Նորէն կը թողում աշխարհը
եւ Հօրը կ՛երթամ»։
(Յովհ. 16։28)

Վերոյիշեալ աւետարանական խօսքը, որ քաղուած է մեր Տիրոջ՝ Յիսուս Քրիստոսի խօսքերէն, այսօր մեր եկեղեցին անգամ մը եւս զանոնք կ’ուզէ արտասանուած տեսնել բերնով իր սիրելի զաւկին եւ սպասաւորին, իր հովուապետին եւ հայրապետին՝ Ամենապատիւ եւ Գերերջանիկ Տէր Գրիգոր Պետրոսի Ի. Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոս Պատրիարքին որ այս պահուն իր վերջին հրաժեշտը կու տայ մեզի՝ վերադառնալու համար իր երկնաւոր Հօր:
Այս խօսքին մէջ կ’ամփոփուին յոյսի եւ մխիթարութեան խոր իմաստները: Յոյս՝ որովհետեւ անոնք մեզի ցոյց կու տան, թէ այս աշխարհը՝ մեզ դէպի երկինք առաջնորդող անցք մըն է միայն, աշխարհ մը՝ ուր երկնքի համար կ’ապրինք, կ’աշխատինք եւ կը գործենք: Իսկ մխիթարութիւն՝ որովհետեւ գիտենք, որ մեր Հայրապետը իր երկնաւոր Հօր մօտ է, ուրկէ իր նախնիներուն հետ միասին պիտի աղօթէ իր սիրելի Եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին համար:
Կ’ուզեմ միասին յիշենք իր պատրիարքական ձեռնադրութեան անդրանիկ պատգամը, ուր անդրադառնալով իր ընտրութեան՝ իրեն յատուկ զուարթախօսութեամբ ըսած էր․«Աստուած զիս ընտրեց յառաջացած այս տարիքիս: Չեմ գիտեր որքան պիտի ապրիմ, բայց կ’ուզեմ ապահով ըսել, թէ ամբողջ կարողութեամբ պիտի սպասարկեմ իմ եկեղեցիիս եւ ազգիս»:
Աշխատանքն ու սպասաւորութիւնը իր ամենացայտուն յատկանիշներէն էին: Ան տքնաջան եւ աշխատասէր եկեղեցական մըն էր: Իր սկսած աշխատանքը երբեք կիսատ չէր թողուր, նոյնիսկ եթէ հարկ ըլլար երկար ժամեր արթուն մնալ: Ան միաժամանակ խստապահանջ էր, կ’ուզէր որ իրեն հետ աշխատողները իր օրինակին հետեւին: Իր աշխատասիրութեան պտուղը եղաւ այն իրողութիւնը որ իր սպասարկութեան վայրերը ու ստանձնած պաշտօնները ծաղկեցան ու բարգաւաճեցան:
Առիթը ունեցած եմ միասնաբար իր հետ սպասարկելու ֆրանսայի մեր հայ կաթողիկէ գաղութին: Գիտեմ թէ ան ինչպիսի շինարարական նորոգութիւններ եւ կազմակերպչական-վարչական բարեկարգումներ կատարեց:
1991-ի Հայաստանի անկախութենէն ետք, ան ուղղուեցաւ Մայր Հայրենիք, հոն կազմակերպելու եւ ձեւաւորելու համար հայ կաթողիկէ համայնքը:
Միեւնոյնը կրնամ ըսել իր պատրիարքական ծառայութեան տարիներուն համար: Իր հովանիին ներքոյ աշխատիլ նման է մեղուի փեթակի մը, ուր անխոնջ աշխատանքը իր անուշահամ պտուղը կու տայ շատերուն որպէսզի զայն ճաշակեն:
Թէեւ իր յարաբերութիւններու շրջանակը ընդարձակ էր, սակայն պէտք է կարեւորութեամբ արձանագրել իր անձնական ջերմ յարաբերութիւնները Հայ Առաքելական քոյր եկեղեցիներու հովուապետերուն հետ:
Եկեղեցականի իր տիպարն ալ նոյնքան յատկանշական էր: Զինք մեծապէս կը հետաքրքրէր եկեղեցական – ծիսական կեանքը: Ծէսը, որպէս հաւաքական աղօթքի արտայայտութիւն, ինչպէս նաեւ աւետարանչութեան կարեւոր ազդակ, միշտ եղած են իր յատուկ ուշադրութեան առարկան: Կ’ուզէր որ եկեղեցական ծիսակատարութեան ընդմէջէն, հաւատացեալը կարենայ դիւրաւ հանդիպիլ իր Արարչին:
Անմոռանալի է իր մասնակցութիւնը Ս. Նարեկացիի Տիեզերական Վարդապետ հռչակումին ի խնդիր երկար տարիներ տարուած աշխատանքին եւ անոր յաջողութեամբ պսակումին։
Անխոնջ շինարար-բարենորոգող էր ինչպէս ցոյց կու տան իր շրջապատէն ներս կատարուած աշխատանքները։
Թերեւս այս բոլորէն առաջ եւ վեր ան աղքատասէր էր ինչպէս ցոյց կու տան երկու տարիներէ ի վեր Լիբանանի մէջ տիրող տնտեսական-ընկերային անտանելի պայմանները յաղթահարելու համար աղքատներուն ի նպաստ լուսարձակներէ հեռու կատարած բազմազան օգնութիւնները, նպաստաբաշխումները։
Վերջին օրերուն զինք զգետնող հիւանդութիւնն անգամ չկրցաւ արգելակել իր ծրագիրներուն հետապնդումը։
Իր նուաղ վիճակին մէջ անգամ, համակարգիչը իր մօտ առած կը գործէր, կը կազմակերպէր, ժողովներ եւ հանդիպումներ կը սարքէր եւ իր եկեղեցւոյ եւ ժողովուրդին կարիքներուն կը փորձէր հասնիլ:
Անոր անունով Ս. Պօղոսի խօսքը կրնանք կրկնել այսօր․ «Բարի պատերազմը պատերազմեցայ, ընթացքը կատարեցի, հաւատքը պահեցի: Ասկէ ետք ինծի կը մնայ արդարութեան պսակը, զոր Տէրը, արդար Դատաւորը, պիտի հատուցանէ այն օրը. ոչ թէ միայն ինծի, հապա այն բոլորին, որոնք անոր յայտնուիլը սիրեցին» ( Ա. Տիմ. 4:7-8): Այս «Արդարութեան պսակին» ան պիտի արժանանայ իր հաւատարմութեան եւ յարատեւութեան համար: Հաւատարիմ՝ իր Տիրոջ եւ յարատեւութիւն՝ այդ Տիրոջ եւ ժողովուրդին ծառայութեան մէջ:
Յուզումն ու կսկիծը մեր բնական զգացումներն են այս պահուն: Բայց կրնամ լսել Քրիստոսի բառերուն արձագանգը իր բերնէն․« Մի՛ լաք իմ վրաս…» (Ղուկ. 23:28): Չլանք, որովհետեւ ան թէեւ մարմնով մեզմէ հեռու է, սակայն իր առաքելութիւնը պիտի շարունակէ երկինքէն երանելի Մալոյեանի, Նարեկացիի եւ Զմմառու Տիրամօր հետ միասին աղօթելով մեզի համար:
Սիրելի եղբայրներ, եւ քոյրեր այնքան կարիքը ունինք այս աղօթքներուն, մանաւանդ մեր ապրած տագնապալի այս օրերուն:
Արդարներուն յիշատակը յաւիտեան մնայ:
Կորսնցուցինք սիրելի Հայրապետ մը եւ շահեցանք երկնքի մէջ՝ Քրիստոսի կողքին բարեխօս մը:
Մնաք օրհնութեամբ:

Յուղարկաւորութեան արարողութեան աւարտին, Սրբազան Քահանայապետին ցաւակցագիրը ընթերցեց կարդինալ Մարիօ Զենարին, Արեւելեան Եկեղեցիներու ժողովի նախագահ կարդինալ Լէոնարտօ Սանտրիի խօսքը արտասանեց Գերպ. Սփիթերի, երջանկայիշատակ Հայրապետի կտակէն հատուած մը ընթերցեց Պատրիարքական փոխանորդ Արհի. Գերպ.Գաբրիէլ թ.ծ.վ. Մուրատեան։ Հուսկ, Հայ Կաթողիկէ եկեղեցւոյ Սիւնհոդոսական հայրերը ցաւակցութիւնները ընդունեցին, նախ եկեղեցւոյ Աւագ Խորանին առջեւ՝ Ֆրանչիսկոս Սրբազան Քահանայապետին ներկայացուցիչ կարդինալ Զենարիէն, համայնքապետերէն, եպիսկոպոսներէն, միաբանութիւններու մեծաւորներէն ու մեծաւորուհիներէն, ապա՝ Դասին առջեւ ցաւակցութիւնները շարունակեցին ընդունիլ Լիբանանի Հանրապետութեան եւ խորհրդարանի նախագահներու եւ վարչապետներու ներկայացուցիչներէն, Հայաստանի Հանրապետութեան դեսպանէն, պետական, քաղաքական ու զինուորական անձնաւորութիւններէն, հուսկ՝ քահանայից դասէն եւ հաւատացեալներէն։
Ցաւակցութիւններէն ետք, Երջանկայիշատակ Տէր Գրիգոր Պետրոս Ի. Կաթողիկոս Պատրիարքին մարմինը փոխադրուեցաւ Պատրիարքական Կղերի Զմմառու մայրավանք, ուր կատարուեցաւ գերեզմանի կարգը, հանդիսապետութեամբ Արհի. Պետրոս Արք. Միրիաթեանի ու ամփոփուեցաւ Կաթողիկոս Պատրիարքներու դամբարանը։

Կիրակի, 30 Մայիսի առաւօտեան ժամը 10։30-ի Սուրբ եւ Անմահ Պատարագի աւարտին, հոգեհանգստեան պաշտօն կատարուեցաւ հանգուցեալ Հայրապետին դիտաւորութեան Զմմառու մայրավանքին մէջ։

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

1908-ին, Անտիոքի եւ Համայն Արեւելքի Էլիաս Հուայէք Պատրիարքի երազը իրականացաւ. Լիբանանի Տիրամայր Աստուածածնի անունով սրբավայրի մը բացումը տեղի ունեցաւ Լիբանանի ամենագեղեցիկ բլուրներէն մէկուն վրայ` որպէսզի գրկաբաց ընդունի երկրի բոլոր համայնքներն եւ կրօնքներու ներկայացուցիչները: Լեռը կը կոչուի Հարիսա, լերան գագաթին գտնուող գիւղին անունով։ Հետեւաբար, պատահական չէ որ Պէյրութէն 25 քլմ. հեռաւորութեան վրայ եւ Քեսըրուանի սրտին վրայ գտնուող այս սրբավայրը ընտրուած է Աստուածամօր արձանը տեղադրելու համար։ Ծովու մակերեսէն 650 մեթր բարձրութեան վրայ բազմած այս ուխտավայրը եզակի է, ոչ միայն անկէ բացուած գեղատեսիլ տեսարանին համար, որ ինքնին հմայիչ է, այլ նաեւ որովհետեւ ան թոյլ կու տայ ամբողջական պատկերացում կազմելու Լիբանանի համայնքային հարստութեան եւ մշակոյթին մասին։ Սրբավայրին գտնուած բլուրի փէշերուն կը գտնուի Մարոնիթներու Պքէրքէի նստավայրը, բլուրի գագաթին՝ Յոյն Մելքիթներու կաթողիկէ հայրերու միաբանութիւնը, անկէ քիչ անդին՝ Լիբանանի մէջ Պապական Նուիրակութեան ամառնային նստավայրը, որուն կից՝ Ֆրանչիսկեան հայրերու մենաստանը։ Աւելի հեռու տեղակայուած է Սիրիաք Կաթողիկէ Պատրիարքութեան Շարֆէի վանքը, իսկ Զմմառի բլուրին վրայ Հայ Կաթողիկէ Զմմառու վանքը։

1904-ին, Էլիաս Հուայէք Պատրիարքը եւ Լիբանանի մէջ Առաքելական պատուիրակ Արքեպիսկոպոս Գարլոս Տիւվալ, 8 Դեկտեմբեր 1854-ին Պիոս Թ. Պապին կողմէ յայտարարուած Անարատ Յղութեան վարդապետութեան 50-ամեակի տօնակատարութեան ժամանակ այս յոբելեանը յատկանշական դարձուցին երբ յայտարարեցին Լիբանանի Տիրամօր նուիրուած այս հոյակերտ սրբավայրի կառոյցի հիմնադրման մասին, մարմնաւորելով լիբանանցիներուն տածած խոր սէրն ու հաւատքը Աստուածամօր։ Յովհաննէս Պողօս Բ. Պապը Հարիսայի սրբավայր այցելած էր 1997-ի Մայիս 10-ին՝ Արեւելքի կաթողիկէ հաւատացեալներուն զօրակցելու եւ երիտասարդութիւնը հաւատքին աւելի մերձեցնելու իր ջանքերու ծիրէն ներս:
Եուսէֆ Խազէնի նուիրաբերած հողատարածքին վրայ կառուցուած սրբավայրէն երկինք խոյացող արձանը կառուցած է Սլէյման Եաղուպ Հոքայիմը՝ Պաթրունէն։ 15 թոն կշռող արձանը պատրաստուած է Ֆրանսայի Լիոն քաղաքին մէջ. շինուած է պրոնզէ եւ ծածկուած է սպիտակ ներկով։ Ունի 8,5 մեթր բարձրութիւն եւ 5 մեթր շրջագիծ: Արձանը հասած է Պէյրութ 1906 թուականին՝ մեծ նաւու մը վրայ: Արձանի ներքեւի մասը՝ պատուանդանին տակ կայ մոմավառութեան համար նախատեսուած մատուռ։ Անմիջապէս կողքին հետագային կառուցուած է մեծադիր եկեղեցի մը, որ նոյնպէս ուխտատեղի է եւ վերէն դիտուած կը ներկայացնէ մայրիի ծառը։

Արձանի 20 մեթր բարձրութեամբ աշտարակ-պատուանդանը բնական քարով կառուցած է Իպրահիմ Մախլուֆ՝ Այն-Էլ-Ռիհանիէն: Մինչեւ պատուանդանի գագաթը եւ Աստուածամօր արձանի ոտքերուն մօտ հասնելու համար հարկաւոր է բարձրանալ 104 աստիճան պարուրաձեւ սանդուղքով: Անոր ցած մասի շրջագիծը կը հասնի 64 մեթրի, իսկ ամենաբարձր ծայրամասը՝ 12 մեթրի:
Սրբավայրի շինարարութիւնը աւարտած է 1908-ի Մայիսի 3-ին: Այդ օրը Պատրիարք Հուայէք Կոյսը հռչակեց լեռներու և ծովերու գերիշխանուհի, եւ Լիբանանի թագուհի: Պատրիարք Հուայէք Մայիսի առաջին Կիրակին նշանակեց Լիբանանի Տիրամօր նուիրուած օր։ Այդ օրը Պատրիարքը եւ Լիբանանի բոլոր եպիսկոպոսները Սուրբ Պատարագ կը մատուցեն բաց երկնքի տակ, Լիբանանի Տիրամօր սրբատեղիին մէջ։ Այս տօնակատարութիւններու ընթացքին Պիոս ԺԲ. պապը Լիբանան ուղարկած էր իր ներկայացուցիչը՝ քարտինալ Անճելօ Ռոնքալլին, որ յետագային դարձաւ Յովհաննէս ԻԳ. Պապ:
Այն Լիբանանի մէջ ամենաշատ այցելուող սրբավայրն է, եւ յատկանշական է որ սրբավայր կու գան եւ Աստուածամօր բարեխօսութիւնը կը հայցեն ոչ միայն քրիստոնեաները այլեւ իսլամներն ու տիւրզիները, որոնք ջերմեռանդութեամբ կը հաւատան Աստուածամօր սրբութեան։ Շատերը կու գան հեռուներէն քալելով: Երթերը դէպի Հարիսա կ’աճին յատկապէս Մայիս ամսուան ընթացքին: Հարիսա լեռ կարելի է բարձրանալ ճոպանուղիի օգնութեամբ։

Ն.Է.Ն.